Venus de Milo và Nike Samothrace là hai tượng cẩm thạch Hy Lạp thời Hy Lạp hoá (khoảng thế kỷ 2 trước Công nguyên) nổi tiếng nhất ở Louvre. Venus de Milo được tìm thấy năm 1820 trên đảo Milos, thiếu hai tay; Nike Samothrace được tìm thấy năm 1863 trên đảo Samothrace, thiếu đầu và tay, nay đứng trên đỉnh cầu thang Daru. Cả hai đều được ghép từ nhiều khối đá, và đều cho thấy thợ Hy Lạp làm cho đá "mặc" vải như thế nào.
Hai tượng, hai cách đứng
| Venus de Milo | Nike Samothrace | |
|---|---|---|
| Tìm thấy | 1820, đảo Milos (quần đảo Cyclades) | 1863, đảo Samothrace (bắc Aegea) |
| Niên đại thường dẫn | Khoảng cuối thế kỷ 2 TCN | Khoảng đầu thế kỷ 2 TCN |
| Đề tài | Một nữ thần, thường được cho là Aphrodite | Nữ thần Chiến thắng (Nike) đáp xuống mũi thuyền |
| Tư thế | Đứng xoắn nhẹ, trọng tâm dồn một chân | Bước tới trước, cánh dang, áo bị gió ép |
| Phần còn thiếu | Hai tay | Đầu, hai tay |
| Cao | Khoảng 2 m | Tượng khoảng hơn 2,4 m; cao hơn nhiều khi tính cả bệ hình mũi thuyền |
Số đo trên là con số làm tròn thường dẫn; Louvre công bố số đo chính xác trong cơ sở dữ liệu hiện vật của bảo tàng.
Venus de Milo: vẻ đẹp của một tư thế xoắn
Phát hiện năm 1820
Tượng được một nông dân trên đảo Milos tìm thấy năm 1820, giữa tàn tích của thành cổ trên đảo. Các sĩ quan hải quân Pháp có mặt trong vùng nhận ra giá trị của nó; tượng được mua và chuyển về Pháp, dâng vua Louis XVIII, rồi vào Louvre năm 1821.
Ai tạc, tượng ai
Cùng với tượng, người ta tìm thấy một mảnh bệ khắc tên một nhà điêu khắc tên là Alexandros người Antioch. Mảnh bệ này sau đó bị thất lạc, và việc nó có thật sự thuộc về tượng hay không vẫn còn được bàn. Tượng cũng không có dòng chữ nào nói đó là nữ thần nào; tên "Venus" (tên La Mã của Aphrodite) là cách gọi quen, có học giả cho là Amphitrite, nữ thần biển được thờ trên đảo. Nên nói: tượng thường được gọi là Aphrodite, tác giả chưa xác định chắc chắn.
Đá "mặc" vải
Phần thân trên để trần, mặt đá mài mịn; phần dưới quấn một tấm áo trượt xuống hông, nếp vải sâu, xoắn, đổ bóng tối. Sự đối lập giữa da mịn và vải sâu là trọng tâm của tượng. Thân tượng xoắn nhẹ — vai một hướng, hông một hướng — khiến tượng có chuyển động dù đang đứng yên.
Tượng được ghép từ những khối cẩm thạch riêng; đường nối giữa thân trên và thân dưới giấu khéo trong nếp áo ở hông. Đây là kỹ thuật quen thuộc của thợ Hy Lạp: khối đá lớn hiếm và đắt, ghép là cách thực tế.
Hai cánh tay đã đi đâu
Không ai biết chắc. Đã có nhiều giả thuyết phục dựng: tay cầm quả táo (gợi tên đảo Milos, vì "mélos" nghĩa là quả táo trong tiếng Hy Lạp), tay cầm tấm khiên làm gương, tay giữ áo… Một số mảnh tay được tìm cùng lúc nhưng mối liên hệ còn bị nghi ngờ. Bảo tàng giữ tượng ở trạng thái hiện có, không lắp tay phục dựng.
Nike Samothrace: gió được tạc trong đá
Phát hiện năm 1863
Nhà ngoại giao và khảo cổ nghiệp dư người Pháp Charles Champoiseau tìm thấy tượng năm 1863 trong khu đền thờ các thần lớn trên đảo Samothrace, vỡ thành nhiều mảnh. Bệ tượng hình mũi chiến thuyền làm bằng một loại cẩm thạch xám khác được tìm thấy sau đó. Các mảnh được ghép dần ở Louvre.
Đứng ở đâu, nhìn thế nào
Từ năm 1884, tượng đứng trên đỉnh cầu thang Daru trong Louvre, nhìn xuống người đi lên — một cách đặt rất sân khấu, gợi lại vị trí trên cao mà tượng có thể từng đứng ở Samothrace, nhìn ra biển. Người ta cho rằng tượng kỷ niệm một chiến thắng trên biển, nhưng là chiến thắng nào thì chưa có kết luận.
Đá làm gió
Áo của Nike dán sát vào bụng và đùi như bị gió thổi ép, phía sau thì tung bay thành những nếp lớn. Thợ đã chạm hai loại nếp vải khác nhau trên cùng một thân: nếp mỏng dính sát và nếp dày tung ra. Đôi cánh lớn được làm riêng rồi gắn vào thân. Nhìn tượng từ góc chéo bên trái — góc mà nhiều nhà nghiên cứu cho là góc nhìn chính ban đầu — bạn sẽ thấy rõ nhất cảm giác lao tới trước.
Năm 2013–2014, Louvre trùng tu tượng và cầu thang, làm sạch bề mặt, chỉnh lại vị trí một số mảnh.
Thời Hy Lạp hoá: vì sao đá trở nên "động"
Hai tượng thuộc thời kỳ Hy Lạp hoá (sau Alexandros Đại đế, khoảng từ cuối thế kỷ 4 TCN), khi điêu khắc Hy Lạp rời xa sự tĩnh lặng cân bằng của thời cổ điển (như Parthenon) để tìm chuyển động, cảm xúc, kịch tính. Tượng xoắn, nếp áo sâu, tư thế bước, gió và cánh — tất cả nhằm làm cho đá như đang ở giữa một khoảnh khắc.
Với người khắc, đây là bài học về độ sâu của nếp: nếp sâu cho bóng đậm và cảm giác vải dày; nếp nông, dày đặc cho cảm giác vải mỏng dính da. Thợ chạm tượng Việt cũng dùng đúng nguyên lý ấy khi chạm áo cà sa ôm thân hay vạt áo bay của các vị Hộ pháp.
Góc nhìn hôm nay: xem ở Louvre
- Đặt vé trước trên trang chính thức của Louvre; giờ mở cửa và các khu đóng cửa thay đổi theo thời gian.
- Venus de Milo ở khu cổ vật Hy Lạp. Đi vòng quanh tượng: mặt sau ít được mài kỹ hơn, cho thấy tượng ban đầu có thể đặt sát tường hoặc trong hốc.
- Nike Samothrace ở đầu cầu thang Daru. Đứng ở chân cầu thang nhìn lên, rồi lên ngang tầm bệ nhìn sang bên trái, so hai cảm giác.
- Đến sớm hoặc muộn trong ngày để tránh đám đông tụ quanh hai tượng.
- Đọc thêm: cơ sở dữ liệu hiện vật trực tuyến của Louvre có hồ sơ, số đo và lịch sử phát hiện của cả hai tượng.
Một việc làm được ngay: mở ảnh hai tượng cạnh nhau và chỉ nhìn nếp áo. Đánh dấu chỗ nếp sâu nhất và chỗ nếp nông nhất trên mỗi tượng. Bạn sẽ thấy thợ Hy Lạp dùng độ sâu nếp để "vẽ" ánh sáng — điều bạn có thể áp dụng ngay lần tới khi khắc một vạt áo trên gỗ.
Câu hỏi thường gặp
Venus de Milo được tìm thấy khi nào?
Venus de Milo được một nông dân tìm thấy năm 1820 trên đảo Milos, Hy Lạp. Tượng được người Pháp mua, dâng vua Louis XVIII và vào Louvre năm 1821. Tượng có niên đại khoảng cuối thế kỷ 2 trước Công nguyên.
Vì sao Venus de Milo không có tay?
Hai tay đã mất từ trước hoặc trong lúc phát hiện, và không ai biết chắc chúng ở tư thế nào. Có nhiều giả thuyết như tay cầm quả táo hay tấm khiên, nhưng chưa có bằng chứng quyết định. Louvre giữ tượng ở trạng thái hiện có.
Nike Samothrace là ai?
Nike là nữ thần Chiến thắng trong thần thoại Hy Lạp. Tượng Nike Samothrace thể hiện nữ thần dang cánh đáp xuống mũi một chiến thuyền, được tìm thấy năm 1863 trên đảo Samothrace và đứng ở đầu cầu thang Daru trong Louvre từ năm 1884.
Ai tạc tượng Venus de Milo?
Chưa xác định chắc chắn. Một mảnh bệ tìm cùng tượng khắc tên Alexandros người Antioch, nhưng mảnh này đã thất lạc và việc nó thuộc về tượng vẫn còn được bàn luận.
Venus de Milo và Nike Samothrace làm bằng gì?
Cả hai làm bằng cẩm thạch, ghép từ nhiều khối. Venus de Milo được nối ở hông, giấu trong nếp áo. Nike có đôi cánh làm riêng rồi gắn vào thân, và đứng trên bệ hình mũi thuyền bằng một loại cẩm thạch xám khác.
