La Xuyên là làng chạm khắc gỗ ở vùng Ý Yên cũ của Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, nổi tiếng với đồ thờ chạm (cửa võng, hoành phi, câu đối, khám, ngai, hương án) và đồ nội thất chạm như sập, tủ, sa lông. Cùng với làng mộc Cát Đằng gần đó, La Xuyên làm nên vùng nghề gỗ mạnh nhất phía nam đồng bằng sông Hồng. Muốn hiểu một bộ đồ thờ chạm được cấu tạo thế nào, La Xuyên là nơi đáng đến.
Vùng gỗ Ý Yên: La Xuyên và Cát Đằng
Ý Yên xưa là vùng trũng, nhiều làng sống bằng thủ công. Trong nghề gỗ, người ta hay nhắc hai cái tên đi cùng nhau: Cát Đằng mạnh về mộc dựng nhà, khung nhà gỗ, đình chùa; La Xuyên mạnh về chạm, đồ thờ và đồ nội thất có trang trí. Thợ hai làng từng đi làm khắp các tỉnh, nhận dựng nhà, làm đình, đóng đồ cho nhà thờ họ.
Từ năm 2025, khi Nam Định sáp nhập vào Ninh Bình và cấp huyện bị bỏ, địa chỉ hành chính của các làng này đã đổi. Tài liệu xuất bản trước đó vẫn ghi "Ý Yên, Nam Định". Khi hỏi đường, cứ nói "làng La Xuyên, Ý Yên".
Bộ đồ thờ chạm gồm những gì
Một gian thờ truyền thống ở đình, đền hay nhà thờ họ Bắc Bộ có cấu trúc khá ổn định. La Xuyên làm gần như đủ cả bộ:
| Món | Vị trí | Kỹ thuật chạm chính |
|---|---|---|
| Cửa võng | Treo ngang phía trước gian thờ, viền hình vòng cung | Chạm lộng nhiều tầng, thường rồng, phượng, hoa lá |
| Hoành phi | Tấm biển ngang trên cao | Chữ chạm nổi hoặc chìm, diềm hoạ tiết |
| Câu đối | Hai tấm dọc đối nhau ở cột | Chữ chạm, viền hoa lá; có loại câu đối lòng máng |
| Hương án | Bàn đặt bát hương, đồ tế khí | Chạm nổi ở yếm, chân quỳ |
| Khám, ngai | Đặt bài vị hoặc tượng | Chạm lộng, chạm nổi, sơn son thếp vàng |
| Kiệu | Dùng khi rước | Chạm lộng tinh, kết cấu phải nhẹ mà chắc |
Mỗi món có đòi hỏi kỹ thuật riêng. Cửa võng và kiệu khó nhất về chạm lộng: phải đục thủng nhiều tầng mà khung vẫn đủ cứng để treo hoặc khiêng. Hoành phi, câu đối thì khó ở chữ: thợ phải giữ được nét bút của người viết mẫu, không biến chữ thành những vệt đều đều.
Chạm đồ thờ khác chạm đồ nội thất thế nào
Cùng một tay thợ nhưng hai loại đồ đòi hỏi hai lối nghĩ khác nhau.
- Đồ thờ nhìn từ xa và từ dưới lên, trong ánh sáng mờ của gian thờ, thường được sơn son thếp vàng. Hoạ tiết phải đọc được ở khoảng cách vài mét, nên khối chạm sâu, đường viền rõ. Chi tiết quá nhỏ sẽ bị lớp sơn lấp mất.
- Đồ nội thất nhìn gần, chạm tay vào hằng ngày, thường để màu gỗ. Chạm phải mịn, không có gờ sắc làm vướng tay, vướng áo. Vân gỗ lộ ra nên thợ phải chọn ván đẹp và tính hướng thớ cho cả mặt bàn, mặt tủ.
Hiểu khác biệt này giúp bạn đánh giá đúng. Một chiếc khám thờ nhìn gần thấy hơi thô chưa chắc đã kém; có thể nó được tính để đứng trong bóng tối, dưới lớp vàng.
Gỗ hay dùng
Đồ thờ truyền thống vùng này thường dùng gỗ mít, vì mít mềm vừa phải, thớ mịn, dễ chạm sâu và bám sơn tốt; ngoài ra còn dùng vàng tâm, dổi. Đồ nội thất dùng gỗ cứng hơn như gụ, hương và nhiều loại gỗ nhập khẩu. Một số loài gỗ quý thuộc diện quản lý theo luật lâm nghiệp Việt Nam và công ước CITES, nên với đồ gỗ quý, nguồn gốc gỗ là điều cần hỏi rõ, có giấy tờ.
Từ đồ thờ đến phục chế di tích
Một mảng việc ít người biết của các làng chạm là tu bổ di tích. Khi một ngôi đình hay đền xuống cấp, phần gỗ mục phải thay, và phần chạm mới phải khớp với phần cũ còn lại. Đây là việc khó hơn làm mới: thợ phải đọc phong cách của thời công trình được dựng, đục theo đúng lối ấy, không "làm đẹp" thêm theo thị hiếu nay. Việc tu bổ di tích được xếp hạng phải theo quy định về bảo tồn di tích và có sự giám sát chuyên môn.
Những ai quan tâm có thể tìm đọc các nghiên cứu về tu bổ đình chùa Bắc Bộ, trong đó các nhà nghiên cứu thường phân tích cái được và cái mất khi thay thế cấu kiện gỗ.
Xem La Xuyên: vài điểm nên để ý
- Xem một chiếc cửa võng đang làm dở: bạn sẽ thấy rõ các tầng chạm lộng được tách ra thế nào trước khi lắp ghép.
- Nhìn chữ trên hoành phi: chữ đẹp có nét đầu, nét cuối rõ ràng, nét ngang dọc có độ đậm nhạt; chữ chạm vụng thì các nét dày đều như nhau.
- Hỏi về sơn: sơn ta (nhựa cây sơn) hay sơn công nghiệp, thếp vàng thật hay nhũ. Hai loại khác hẳn nhau về độ bền và cách bảo quản.
- Đeo khẩu trang khi vào xưởng: bụi gỗ mít, gỗ cứng đều có thể gây kích ứng mũi họng.
Đồ nội thất chạm: sập, tủ chè, sa lông
Bên cạnh đồ thờ, La Xuyên và các làng quanh đó làm nhiều đồ nội thất có chạm. Ba món tiêu biểu của nhà Bắc Bộ xưa:
- Sập: chiếc giường thấp, mặt liền tấm hoặc ghép, chân và yếm chạm. Sập là món đồ thể hiện gia thế, nên phần yếm (tấm che dưới mặt sập) thường được chạm công phu nhất. Khó nhất là giữ mặt sập phẳng qua nhiều năm, đòi hỏi gỗ thật khô và mộng chắc.
- Tủ chè: tủ thấp, dài, nhiều ngăn, đặt ở gian giữa, xưa dùng để đựng đồ uống trà và đồ quý. Mặt cánh tủ là chỗ chạm hoặc khảm, các ô ngăn chia theo nhịp cân đối.
- Sa lông chạm: kiểu bàn ghế tiếp khách phổ biến về sau, tay ghế và tựa lưng chạm hoa lá, đề tài tứ quý.
Khi xem các món này, ngoài phần chạm hãy nhìn mộng ở chân và góc, chỗ chịu lực khi người ngồi, nằm. Một món đồ chạm đẹp mà mộng lỏng thì sau vài mùa nồm sẽ kêu cót két và hở khe.
Góc nhìn hôm nay
Như nhiều làng nghề khác, La Xuyên đã đưa máy vào các khâu thô, và thị trường đồ nội thất chiếm phần lớn sản lượng. Đồ thờ chạm tay vẫn được đặt làm, nhất là cho đình, đền, nhà thờ họ muốn giữ lối cũ. Việc giữ nghề phụ thuộc rất nhiều vào chuyện người đặt hàng có chịu trả cho thời gian đục tay hay không.
Một gợi ý thiết thực: nếu dòng họ hay làng bạn sắp làm lại gian thờ, hãy chụp ảnh thật kỹ đồ cũ trước khi tháo, kể cả phần đã hỏng. Ảnh ấy giúp thợ làm lại đúng phong cách, và là tư liệu quý cho người sau.
Câu hỏi thường gặp
Làng La Xuyên ở đâu?
La Xuyên nằm ở vùng Ý Yên cũ của tỉnh Nam Định. Từ năm 2025, khi Nam Định sáp nhập vào Ninh Bình, làng thuộc tỉnh Ninh Bình. Tài liệu cũ vẫn ghi "Ý Yên, Nam Định".
La Xuyên nổi tiếng về sản phẩm gì?
La Xuyên nổi tiếng về đồ thờ chạm khắc như cửa võng, hoành phi, câu đối, khám, ngai, hương án, kiệu, cùng đồ nội thất chạm như sập, tủ, bàn ghế. Làng mộc Cát Đằng gần đó mạnh về dựng nhà gỗ.
Cửa võng là gì?
Cửa võng là tấm gỗ chạm treo ngang phía trước gian thờ, mép dưới uốn hình vòng cung như cánh võng. Nó thường được chạm lộng nhiều tầng với rồng, phượng, hoa lá và sơn son thếp vàng.
Vì sao đồ thờ thường làm bằng gỗ mít?
Gỗ mít mềm vừa phải, thớ mịn, ít nứt, dễ đục sâu và bám sơn tốt, nên được dùng nhiều cho tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng. Ngoài mít, thợ còn dùng vàng tâm, dổi và một số loại gỗ khác.
Đồ thờ chạm tay và chạm máy khác nhau thế nào?
Chạm tay có nét sâu nông chuyển mềm, mép dứt khoát, chỗ khuất vẫn được làm sạch. Chạm máy đều, nhanh nhưng đáy nền phẳng đồng loạt. Phần lớn đồ hiện nay kết hợp: máy làm thô, thợ đục tinh.
