Michelangelo tạc hai kiệt tác Pietà (1498–1499, nay ở Vương cung thánh đường Thánh Phêrô, Vatican) và David (1501–1504, cao khoảng 5,17 m, nay ở Galleria dell'Accademia, Firenze) từ đá cẩm thạch Carrara. Ông là người tạc đá trước hết: tự lên mỏ chọn khối đá, tin rằng hình đã nằm sẵn trong đá và việc của người thợ là lấy phần thừa đi. Bản David ngoài quảng trường Signoria chỉ là bản sao.
Carrara: núi đá trắng của Tuscany
Carrara là một vùng mỏ trên dãy núi Apuan, phía tây bắc Tuscany, nước Ý. Người La Mã đã khai thác đá ở đây từ thời cổ đại. Đá Carrara nổi tiếng vì hạt mịn, màu trắng, có loại trắng gần như tinh khiết mà thợ đá gọi là statuario — loại dành cho tượng.
Cẩm thạch là đá vôi đã biến chất dưới sức nóng và áp suất, các tinh thể canxit kết lại chặt. Với người tạc tượng, nó có ba ưu điểm: đủ mềm để đục bằng dụng cụ thép, đủ chắc để giữ chi tiết mảnh, và hơi trong — ánh sáng đi vào bề mặt một chút trước khi hắt ra, làm "da" tượng có độ ấm như da người.
Nhưng cẩm thạch không tha lỗi. Một vân nứt ẩn, một túi khoáng chất lạ, một nhát quá tay có thể làm hỏng cả khối đá giá trị nhiều tháng công. Michelangelo vì thế nhiều lần tự lên Carrara chọn đá, ở lại mỏ hàng tháng trời — điều mà các ghi chép thời đó còn lưu lại.
Pietà (1498–1499): người thợ hai mươi mấy tuổi
Pietà là tượng Đức Mẹ ôm xác Chúa Giêsu trên gối, do một vị hồng y người Pháp đặt làm. Khi hoàn thành, Michelangelo mới ngoài hai mươi tuổi.
Những điều đáng nhìn
- Bố cục tam giác: đầu Đức Mẹ ở đỉnh, vạt áo xoè rộng làm đáy. Khối áo lớn không chỉ để đẹp mà để đỡ một thân người nằm ngang — một bài toán khó với đá.
- Tỉ lệ cố ý: nếu đứng lên, Đức Mẹ sẽ cao hơn hẳn Chúa. Michelangelo phóng to thân Đức Mẹ và vạt áo để thân người trên gối trông tự nhiên.
- Bề mặt mài bóng: da thịt được mài mịn tới mức bắt sáng, tương phản với nếp áo sâu, tối.
- Chữ ký duy nhất: đây là tác phẩm duy nhất Michelangelo khắc tên mình, trên dải băng chéo ngực Đức Mẹ.
Ngày nay tượng đặt sau tấm kính bảo vệ trong Vương cung thánh đường Thánh Phêrô, nên người xem đứng khá xa.
David (1501–1504): khối đá bị bỏ dở
Khối đá làm nên David có một lịch sử riêng. Đó là một khối cẩm thạch rất cao, được đưa từ Carrara về Firenze từ mấy chục năm trước, đã có những nhà điêu khắc trước Michelangelo bắt đầu đục rồi bỏ dở. Khối đá nằm đó, hẹp và có chỗ đã bị khoét, như một thứ "không ai dám dùng". Năm 1501, Michelangelo nhận khối đá ấy.
Giải bài toán của một khối đá hẹp
Khối đá mỏng theo chiều sâu nên David không thể có tư thế vung tay rộng. Michelangelo chọn khoảnh khắc trước trận đấu với Goliath: chàng trai đứng thẳng, trọng lượng dồn vào một chân, mắt nhìn sang bên, tay cầm dây ná vắt lên vai. Tư thế ấy vừa vặn với khối đá, đồng thời căng thẳng hơn hẳn cảnh chiến thắng.
Đầu và bàn tay to hơn tỉ lệ thật. Giới nghiên cứu thường giải thích rằng tượng ban đầu được dự định đặt trên cao, nên phải phóng to các phần nhìn từ dưới lên; cũng có cách giải thích khác. Đây là điểm còn bàn luận.
Từ quảng trường vào bảo tàng
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| 1501 | Michelangelo nhận khối đá bỏ dở |
| 1504 | Tượng hoàn thành, đặt trước Palazzo Vecchio ở quảng trường Signoria |
| 1873 | Tượng gốc được chuyển vào Galleria dell'Accademia để tránh phong hoá |
| 1910 | Một bản sao bằng cẩm thạch được dựng ở vị trí cũ ngoài quảng trường |
Tượng cao khoảng 5,17 m — con số thường dẫn, chưa kể bệ.
Michelangelo làm việc thế nào
Từ các ghi chép thời đó và từ chính những tượng còn dang dở, ta biết khá rõ cách ông đục đá.
- Dụng cụ: mũi đục nhọn để bạt khối thô; đục răng (đầu có nhiều răng) để định hình, để lại những vệt sọc song song; đục bẹt để làm mịn; rồi giũa, đá mài và bột mài để đánh bóng.
- Đi vào từ mặt trước: Giorgio Vasari, người viết tiểu sử Michelangelo thế kỷ 16, kể rằng ông tạc như thể hình người đang nổi dần lên khỏi mặt nước — phần nhô cao nhất lộ ra trước, phần sâu lộ ra sau. Đây là lối đi từ một mặt, khác với lối đục vòng quanh khối đá.
- Ít dùng mẫu phóng: ông có làm mẫu nhỏ bằng sáp hoặc đất, nhưng không chép điểm máy móc từ mẫu sang đá như nhiều xưởng thời sau.
Muốn thấy rõ quy trình ấy, hãy xem nhóm tượng "Tù nhân" (Prigioni) dang dở trong cùng bảo tàng Accademia, xếp dọc lối đi dẫn tới David. Thân người như đang vùng ra khỏi khối đá: chỗ đã mài, chỗ còn vệt đục răng, chỗ vẫn là đá thô. Nhiều người coi những tượng dang dở này là bài học về điêu khắc rõ nhất mà Michelangelo để lại.
Bài học cho người khắc ở bất kỳ chất liệu nào
Chạm khắc là nghệ thuật chỉ được lấy đi. Michelangelo đẩy nguyên lý ấy tới tận cùng:
- Đọc chất liệu trước: ông chọn đá bằng mắt và tay ở tận mỏ. Với gỗ, việc tương đương là đọc thớ, tìm mắt gỗ, vết nứt trước khi vẽ mẫu.
- Để khối quyết định tư thế: David đứng thẳng vì khối đá hẹp. Hãy để hình dạng phôi gợi ý cho bố cục thay vì ép phôi theo hình mình nghĩ sẵn.
- Đi từ phần nhô cao nhất: xác định điểm cao nhất (mũi, gối, vai) và giữ nó đến cuối. Lỡ bạt mất điểm cao thì không có cách nào lấy lại.
- Để vệt dụng cụ có chủ đích: không phải mặt nào cũng cần mài bóng. Tương phản giữa mặt bóng và mặt còn vệt đục làm tác phẩm sống hơn.
Góc nhìn hôm nay: đi xem cho được việc
- Galleria dell'Accademia, Firenze: David gốc và nhóm Tù nhân. Nên đặt vé trước trên trang chính thức; giờ mở cửa xem trên trang của bảo tàng.
- Quảng trường Signoria: bản sao David ở vị trí gốc — đứng đây để hình dung tượng từng được nhìn ngoài trời như thế nào.
- Museo dell'Opera del Duomo, Firenze: có một tượng Pietà khác của Michelangelo, làm lúc tuổi già, còn dang dở.
- Vương cung thánh đường Thánh Phêrô, Vatican: Pietà, ngay gian bên phải khi vào cửa.
- Carrara: có các chuyến tham quan mỏ đá cho du khách; ở đây có thể thấy đá được cắt khỏi núi thế nào ngày nay.
Michelangelo cũng là hoạ sĩ của trần nhà nguyện Sistine — nhưng đó là câu chuyện của hội hoạ. Ông tự coi mình trước hết là nhà điêu khắc.
Một việc làm được ngay: tìm ảnh độ phân giải cao của một tượng Tù nhân trên trang của bảo tàng, phóng to vào chỗ chuyển tiếp giữa đá thô và da đã mài. Bạn sẽ đếm được ba bốn loại vệt dụng cụ khác nhau — ba bốn bước của một quy trình đã năm trăm năm tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Tượng David của Michelangelo cao bao nhiêu?
Tượng David cao khoảng 5,17 m theo số đo thường dẫn, chưa tính bệ. Tượng được tạc từ một khối cẩm thạch Carrara trong các năm 1501–1504.
Tượng David thật ở đâu?
Tượng David gốc nằm trong Galleria dell'Accademia ở Firenze, Ý, từ năm 1873. Tượng ngoài quảng trường Signoria là bản sao bằng cẩm thạch, dựng năm 1910 ở vị trí tượng gốc từng đứng.
Pietà của Michelangelo được tạc năm nào?
Pietà được tạc trong khoảng 1498–1499, khi Michelangelo mới ngoài hai mươi tuổi. Tượng nằm trong Vương cung thánh đường Thánh Phêrô ở Vatican và là tác phẩm duy nhất ông khắc tên mình.
Đá Carrara là đá gì?
Đá Carrara là đá cẩm thạch khai thác ở dãy núi Apuan, vùng Tuscany, Ý, từ thời La Mã. Đá có hạt mịn, màu trắng, hơi trong, loại trắng nhất dùng cho tượng. Michelangelo nhiều lần tự lên mỏ để chọn khối đá.
Michelangelo tạc tượng bằng cách nào?
Ông dùng mũi đục nhọn để bạt khối thô, đục răng để định hình, đục bẹt để làm mịn, rồi giũa và mài bóng. Theo Vasari, ông đi vào từ mặt trước, để hình lộ ra dần như nổi lên khỏi mặt nước. Các tượng Tù nhân dang dở cho thấy rõ quy trình này.
