Tượng Moai trên đảo Phục Sinh (Rapa Nui) có khoảng gần một nghìn pho, phần lớn được tạc từ đá tuff núi lửa ở mỏ Rano Raraku, rồi chuyển đi khắp đảo và dựng trên các nền đá gọi là ahu. Cách người Rapa Nui di chuyển những khối đá nặng nhiều tấn ấy vẫn còn tranh luận: giả thuyết "tượng đi bộ" bằng dây thừng được nhiều người ủng hộ, nhưng chưa phải kết luận cuối cùng.
Đảo Phục Sinh và người Rapa Nui
Rapa Nui là một hòn đảo núi lửa nhỏ giữa Thái Bình Dương, rất xa mọi lục địa, nay thuộc Chile. Tên "Đảo Phục Sinh" có từ việc một nhà hàng hải châu Âu cập đảo vào đúng ngày lễ Phục Sinh năm 1722. Người Rapa Nui là cư dân Polynesia; tổ tiên họ vượt biển tới đây bằng thuyền nhiều thế kỷ trước. Các Moai được tạc trong khoảng thời gian thường được ước từ khoảng thế kỷ 13 đến thế kỷ 16–17; mốc cụ thể còn được giới khảo cổ điều chỉnh.
Moai được hiểu là hình tượng tổ tiên, thường dựng quay lưng ra biển, nhìn vào trong đảo, nơi làng xóm sinh sống — như đang canh giữ con cháu. Vườn quốc gia Rapa Nui được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1995.
Rano Raraku: xưởng tạc tượng lộ thiên
Gần như toàn bộ Moai được tạc từ tuff của Rano Raraku — một miệng núi lửa đã tắt. Tuff là đá hình thành từ tro núi lửa nén chặt: mềm hơn đá bazan rất nhiều, có thể đục bằng dụng cụ đá cứng, nhưng vẫn đủ bền để đứng hàng trăm năm.
Những gì còn lại ở mỏ
Điều làm Rano Raraku đặc biệt là xưởng còn nguyên như vừa bị bỏ lại. Trên sườn núi có hàng trăm pho tượng ở mọi giai đoạn:
- Tượng mới chỉ là đường viền khắc trên vách đá.
- Tượng đã tạc xong mặt trước, lưng còn dính với vách.
- Tượng đã tách khỏi vách, dựng tạm dưới chân dốc, đất phủ tới cổ — đây là những "đầu Moai" quen thuộc trong ảnh, thật ra phần thân vẫn nằm dưới đất.
- Một pho tượng khổng lồ còn nằm nguyên trong vách, chưa bao giờ được tách ra, dài hơn hẳn mọi pho đã dựng.
Tạc bằng gì
Khảo cổ học tìm thấy rất nhiều dụng cụ đá cứng (thường gọi là toki) quanh mỏ. Thợ đục rãnh quanh hình tượng, tạc mặt trước và hai bên khi tượng vẫn nằm ngửa trên vách, để lại một "sống lưng" nối với đá mẹ. Cuối cùng họ đục đứt sống lưng, trượt tượng xuống dốc, dựng tạm để hoàn thiện phần lưng. Đây là một quy trình hợp lý: tạc phần khó khi khối đá còn được vách núi giữ chắc.
Dựng thế nào: các giả thuyết di chuyển
Một pho Moai trung bình nặng nhiều tấn; pho lớn nhất từng được dựng cao khoảng mười mét. Đảo không có động vật kéo lớn, không có bánh xe. Vậy chúng đi từ mỏ ra bờ biển bằng cách nào?
| Giả thuyết | Nội dung | Điểm mạnh / điểm yếu |
|---|---|---|
| Xe trượt, con lăn gỗ | Đặt tượng nằm trên khung gỗ, kéo qua các khúc gỗ lăn | Cần nhiều gỗ và người; từng được gắn với giả thuyết đảo bị chặt trụi rừng |
| "Tượng đi bộ" | Dựng tượng đứng, ba nhóm người kéo dây từ hai bên và phía sau, lắc tượng tiến tới từng bước | Khớp với truyền thuyết nói tượng "tự đi"; đã có thí nghiệm năm 2012 với bản mô phỏng thành công; một số Moai đổ dọc đường mang dáng nghiêng phù hợp |
| Kết hợp | Mỗi giai đoạn, mỗi địa hình dùng cách khác | Thực tế có thể phức tạp hơn mọi mô hình đơn lẻ |
Truyền thuyết của người Rapa Nui kể rằng Moai "đi" tới chỗ của mình nhờ mana (sức mạnh tâm linh). Giả thuyết "đi bộ" được chú ý chính vì nó cho thấy truyền thuyết có thể đang mô tả một kỹ thuật có thật. Tuy vậy, giới khảo cổ vẫn tranh luận, và nên coi đây là giả thuyết được nhiều người ủng hộ, chưa phải sự thật đã chứng minh.
Ahu, mũ đỏ và đôi mắt
- Ahu: nền đá lớn xây ven biển, trên đó dựng một hoặc nhiều Moai thành hàng. Một số ahu được xây đá rất khít.
- Pukao: "mũ" hình trụ bằng đá scoria màu đỏ, từ một mỏ khác trên đảo, đặt lên đầu một số Moai. Cách nâng khối đá này lên đỉnh tượng cũng là một câu hỏi kỹ thuật được nghiên cứu.
- Mắt: các nhà khảo cổ tìm thấy mảnh mắt làm bằng san hô trắng và đá đen. Có lẽ Moai trên ahu từng có mắt gắn vào hốc mắt — khi có mắt, tượng mới "sống".
Đổ, dựng lại và chuyện ở xa
Vào khoảng thế kỷ 18–19, theo ghi chép của các đoàn thuyền ghé đảo, Moai trên các ahu lần lượt bị lật đổ, đến giữa thế kỷ 19 hầu như không còn pho nào đứng. Nguyên nhân được bàn nhiều: xung đột nội bộ, biến động xã hội, tác động nặng nề của việc tiếp xúc với người ngoài. Nhiều hàng Moai ta thấy đứng hôm nay là kết quả của các dự án dựng lại ở thế kỷ 20.
Một số Moai đã bị mang khỏi đảo. Pho Hoa Hakananai'a bằng đá bazan — khác với đa số bằng tuff — hiện ở British Museum; cộng đồng Rapa Nui đã đề nghị đưa tượng về. Đây là một trường hợp khác trong cuộc thảo luận về hoàn trả di sản.
Bài học cho người khắc
- Chọn đá theo dụng cụ: người Rapa Nui chọn tuff mềm vì dụng cụ của họ là đá. Với người mới khắc ở nhà, nguyên tắc tương đương là chọn gỗ mềm (như gỗ đoạn, thông mịn) trước khi đụng gỗ cứng.
- Tạc khi phôi còn được giữ chắc: thợ Moai tạc mặt trước khi tượng còn dính vách. Người khắc gỗ dùng ê-tô, cảo kẹp phôi vì cùng lý do — phôi chạy là nhát đục trượt.
- Khối đơn giản, nhìn từ xa: Moai gần như chỉ có mặt, tai dài, mũi lớn, tay áp thân. Dáng giản lược ấy đọc được từ rất xa — bài học về việc bỏ bớt chi tiết.
Góc nhìn hôm nay: đến xem và tìm hiểu
- Rano Raraku: nơi đáng dành nhiều thời gian nhất — xem tượng ở mọi giai đoạn tạc.
- Các ahu đã dựng lại ven biển: thấy Moai trong vị trí gốc, quay lưng ra biển.
- Quy định: vườn quốc gia có quy định chặt về lối đi, vé vào và việc không chạm, không trèo lên tượng hay ahu. Xem trang chính thức của cơ quan quản lý vườn quốc gia trước khi đến.
- Ở xa: British Museum có Hoa Hakananai'a; nhiều bảo tàng khác có hiện vật Rapa Nui nhỏ.
- Đọc thêm: hồ sơ Di sản Thế giới của UNESCO về Vườn quốc gia Rapa Nui; các công trình khảo cổ về Moai và tranh luận quanh giả thuyết di chuyển.
Một việc làm được ngay: nặn một Moai nhỏ bằng đất sét, rồi thử "cho nó đi" bằng hai sợi chỉ buộc ngang vai, kéo luân phiên từ hai bên. Bạn sẽ hiểu ngay vì sao chân đế phải hơi cong và trọng tâm phải hơi ngả về trước — chính những điểm mà các nhà nghiên cứu đã quan sát trên tượng thật.
Câu hỏi thường gặp
Đảo Phục Sinh có bao nhiêu tượng Moai?
Đảo có khoảng gần một nghìn tượng Moai, con số cụ thể khác nhau đôi chút theo cách đếm của từng cuộc khảo sát. Hàng trăm pho vẫn nằm ở mỏ đá Rano Raraku trong các giai đoạn tạc dở.
Tượng Moai làm bằng đá gì?
Phần lớn Moai được tạc từ đá tuff núi lửa ở mỏ Rano Raraku, loại đá hình thành từ tro núi lửa nén chặt, đủ mềm để đục bằng dụng cụ đá cứng. Một số ít bằng đá khác như bazan; "mũ" đỏ pukao làm từ đá scoria.
Người Rapa Nui di chuyển tượng Moai bằng cách nào?
Đây vẫn là câu hỏi còn tranh luận. Giả thuyết được chú ý nhiều là "tượng đi bộ": dựng tượng đứng rồi kéo dây lắc từng bước, phù hợp với truyền thuyết rằng tượng tự đi. Các giả thuyết khác dùng xe trượt và con lăn gỗ.
Vì sao tượng Moai quay lưng ra biển?
Phần lớn Moai trên ahu quay mặt vào trong đảo, hướng về khu dân cư. Moai được hiểu là hình tượng tổ tiên, nên cách đặt này thường được giải thích là để tổ tiên trông chừng, bảo hộ con cháu.
Tượng Moai có thân không?
Có. Những "đầu Moai" nổi tiếng ở chân núi Rano Raraku thật ra là tượng đầy đủ bị đất phủ tới cổ qua nhiều thế kỷ. Khai quật cho thấy phần thân, có cả tay, vẫn nằm dưới đất.
