An toàn khi khắc gỗ xoay quanh một câu hỏi: nếu lưỡi trượt ngay lúc này, nó sẽ đi đâu? Ba thói quen trả lời câu hỏi đó: luôn cho lưỡi đi ra xa cơ thể, tay giữ phôi đặt sau lưỡi chứ không trước; đeo găng chống cắt ở tay giữ phôi; và kẹp phôi bằng ê-tô, cảo hay vấu chặn bất cứ khi nào có thể, để cả hai tay đều ở trên dụng cụ. Thêm một điều nghe ngược đời: dao, đục sắc an toàn hơn dao cùn, vì lưỡi sắc không bắt bạn phải đẩy mạnh.
Tai nạn khắc gỗ thường xảy ra thế nào
Những người đã khắc lâu thường kể lại các vết đứt của mình theo vài kịch bản quen thuộc:
- Lưỡi trượt khi gỗ "nhẹ" đột ngột. Bạn đẩy mạnh qua một chỗ cứng, tới chỗ mềm lưỡi phóng đi, vào tay đang giữ phôi phía trước.
- Đục bẩy rồi bật. Lưỡi kẹt trong gỗ, bạn bẩy, gỗ toạc, đục bật ra theo hướng không lường.
- Với lấy dao đang rơi. Phản xạ chụp lấy dao rơi là cách nhanh nhất để đứt lòng bàn tay. Cứ để nó rơi, lùi chân.
- Lục tay vào hộp đồ. Đục thả lẫn trong hộp, lưỡi chĩa lên.
- Mệt và vội. Cuối buổi, ánh sáng yếu, muốn làm nốt.
Để ý: không kịch bản nào cần đến sự "vụng về". Chúng là hậu quả của tư thế và thói quen, nên phòng được bằng tư thế và thói quen.
Quy tắc hướng lưỡi
- Lưỡi đi ra xa thân. Không cho mũi dao, mũi đục hướng về bụng, đùi, cổ tay.
- Tay giữ phôi nằm sau lưỡi. Vẽ trong đầu một đường kéo dài từ mũi lưỡi về phía trước: không có bộ phận nào của bạn trên đường đó.
- Không gọt trên đùi theo hướng vào trong. Vùng giữa hai đùi có mạch máu lớn. Nếu tì phôi lên đùi, chỉ tì ở mặt ngoài, có tấm da hoặc tạp dề dày lót.
- Khi phải cắt về phía mình (như nhát gọt táo), nhát ngắn, ăn mỏng, ngón cái lệch khỏi đường lưỡi và có băng.
- Muốn đổi hướng cắt, xoay phôi, đừng xoay cổ tay cho lưỡi quay về phía mình.
Găng chống cắt: chọn và đeo đúng
Găng chống cắt được dệt từ sợi tổng hợp đặc biệt, có loại pha sợi thép. Ở châu Âu, mức chống cắt thường được ghi theo tiêu chuẩn EN 388 (bản 2016 dùng thang chữ A đến F, F là cao nhất); ở Bắc Mỹ có thang ANSI. Với khắc gỗ tại nhà, găng mức trung bình trở lên đã đủ chống những nhát cứa trượt thông thường.
Ba điều người mới hay nhầm:
- Găng chống cắt không chống đâm. Mũi dao nhọn vẫn xuyên qua khe dệt được. Găng giảm rủi ro, không thay được quy tắc hướng lưỡi.
- Đeo ở tay giữ phôi, là tay nằm gần đường đi của lưỡi. Tay cầm dao thường không cần, có người đeo thì giảm cảm giác điều khiển.
- Không đeo găng khi dùng máy quay như máy khắc cầm tay, máy khoan: găng có thể bị cuốn vào trục quay. Với máy, dùng kẹp phôi thay vì găng.
Băng ngón cái bằng da, băng dính vải dày quấn quanh ngón cái tay cầm dao là bảo hộ rẻ mà hiệu quả cho nhát gọt táo.
Kẹp phôi: để cả hai tay ở trên dụng cụ
Khi đục, đặc biệt khi dùng vồ, phôi phải được cố định. Mấy cách dễ làm tại nhà:
| Cách kẹp | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ê-tô bàn có má gỗ | Thanh, khối nhỏ, tượng có chừa đế | Lót gỗ mềm để không hằn phôi |
| Cảo chữ F, chữ G kẹp xuống mép bàn | Tấm phù điêu, ván | Kẹp ở vùng sẽ bỏ hoặc vùng nền, đổi chỗ khi đục tới |
| Vấu chặn (bench hook) | Phôi nhỏ, đục đẩy tay | Tấm gỗ có gờ trên dưới, móc vào mép bàn, đẩy phôi vào gờ |
| Thảm cao su chống trượt | Phù điêu nhỏ, khắc nhẹ | Chỉ cho lực nhẹ, không dùng với vồ |
| Vít bắt từ đáy xuống tấm đế | Tượng tròn | Xoay được tượng mà không cầm tay |
Bàn làm việc cũng phải chắc. Một chiếc bàn rung lắc sẽ khiến bạn bất giác lấy tay đè phôi, đúng thói quen cần bỏ.
Đồ bảo hộ khác và cách cất dụng cụ
Đồ bảo hộ khác
- Kính bảo hộ khi dùng vồ, khi cưa, khi khắc gỗ cứng giòn: dăm gỗ bắn rất nhanh.
- Tạp dề vải dày hoặc da che đùi và bụng.
- Khẩu trang lọc bụi khi chà giấy ráp, dùng máy. Chuyện bụi gỗ có bài riêng trong danh mục này.
- Giày kín mũi: đục rơi xuống chân là tai nạn có thật.
- Buộc tóc dài, xắn tay áo rộng, tháo vòng tay khi dùng máy quay.
Cất giữ dụng cụ
Dao trong bao, đục trong túi cuộn hoặc giá cắm, lưỡi quay vào trong. Đặt dao xuống bàn với lưỡi quay vào phía trong bàn, không chĩa ra mép. Khi trong nhà có trẻ nhỏ, dụng cụ cất trong hộp có khoá hoặc ngăn cao. Lưỡi sắc cũng là lý do không nên để đục lăn lóc: mỗi lần va nhau là một lần mẻ, và lưỡi mẻ phải đẩy mạnh hơn.
Khi trẻ em cùng khắc
Trẻ 8–12 tuổi muốn tập khắc nên đi theo bậc: xà phòng với que gỗ hay dao nhựa trước, rồi mới tới dao gọt chuyên dụng, lưỡi ngắn, mũi tù. Luôn có người lớn ngồi cạnh, không chỉ "ở trong nhà". Dạy trẻ quy tắc hướng lưỡi ngay từ con dao nhựa, để khi cầm dao thật thói quen đã sẵn. Găng chống cắt cỡ trẻ em có bán, nên đeo ở tay giữ phôi.
Sơ cứu và khi nào phải đi khám
- Dừng làm, đặt dụng cụ xuống.
- Rửa vết thương dưới vòi nước sạch.
- Ép chặt bằng gạc sạch vài phút cho cầm máu, nâng tay cao hơn tim.
- Vết nhỏ: dán băng, theo dõi.
Đi khám ngay nếu: vết cắt sâu, miệng vết hở, máu không cầm sau khi ép chừng mười phút, ngón tay tê, khó cử động, hoặc vết thương do lưỡi bẩn, gỉ (có thể cần tiêm phòng uốn ván theo chỉ định của bác sĩ). Đừng tự khâu, tự bôi thuốc lạ.
Góc nhìn hôm nay: kiểm tra trong một phút trước mỗi buổi
Trước khi cầm dao, tự hỏi năm câu: dao đã liếc chưa? Phôi kẹp được không? Găng đã đeo ở tay giữ phôi chưa? Có ai ngồi trước mặt mình không? Mình có đang mệt, đang vội không? Năm câu, một phút. Thợ lâu năm làm điều này không cần nghĩ; người mới hãy dán nó lên tường góc làm việc cho tới khi cũng không cần nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Khắc gỗ có nguy hiểm không?
Có rủi ro đứt tay, nhưng phần lớn tai nạn đến từ tư thế và thói quen nên phòng được. Cho lưỡi đi ra xa người, tay giữ phôi đặt sau lưỡi, kẹp phôi khi có thể và giữ dao luôn sắc. Không làm khi mệt hoặc vội.
Găng chống cắt có chống được dao không?
Găng chống cắt giảm rõ rủi ro bị cứa khi lưỡi trượt ngang, nhưng không chống đâm: mũi dao nhọn vẫn có thể xuyên qua. Nên đeo ở tay giữ phôi. Không đeo găng khi dùng máy quay vì găng có thể bị cuốn vào.
Vì sao dao sắc an toàn hơn dao cùn?
Dao cùn không ăn vào gỗ nên bạn phải đẩy mạnh. Khi tới chỗ gỗ mềm, lưỡi phóng đi xa và khó hãm. Dao sắc cắt với lực nhỏ nên đi đúng chỗ, dừng đúng chỗ.
Bị đứt tay khi khắc gỗ phải làm gì?
Rửa dưới nước sạch, ép chặt bằng gạc vài phút và nâng tay cao. Vết nhỏ thì dán băng và theo dõi. Vết sâu, máu không cầm sau khoảng mười phút ép, ngón tê hay khó cử động thì đi khám ngay.
Trẻ em mấy tuổi có thể tập khắc gỗ?
Trẻ từ khoảng 8 tuổi có thể bắt đầu bằng khắc xà phòng với que gỗ hoặc dao nhựa, luôn có người lớn ngồi cạnh. Khi đã quen quy tắc hướng lưỡi mới chuyển sang dao gọt chuyên dụng lưỡi ngắn. Nên cho trẻ đeo găng chống cắt ở tay giữ phôi.
