Phù điêu Angkor Wat Khuấy biển sữa: đọc bức chạm ở hành lang phía đông

Phù điêu "Khuấy biển sữa" ở Angkor Wat là một bức chạm nổi thấp trên sa thạch dài khoảng năm chục mét, nằm ở nửa phía nam của hành lang phía đông, kể chuyện thần và quỷ cùng kéo con rắn thần quấn quanh núi Mandara để khuấy biển lấy thuốc trường sinh. Bức chạm thuộc công trình dựng đầu thế kỷ 12 dưới thời vua Suryavarman II, và là một trong những phù điêu nổi tiếng nhất Đông Nam Á.

Angkor Wat: đền thờ quay mặt về phía tây

Angkor Wat ở gần Siem Reap, Campuchia, là ngôi đền lớn nhất trong quần thể Angkor (Di sản Thế giới UNESCO năm 1992). Đền được xây vào nửa đầu thế kỷ 12 dưới thời Suryavarman II, thờ thần Vishnu. Khác với phần lớn đền Khmer, Angkor Wat quay mặt về phía tây — điều này liên quan đến cách người xem đi vòng hành lang và đến ánh sáng trên phù điêu, như sẽ nói dưới đây.

Bao quanh tầng thứ nhất của đền là một hành lang có mái, tường trong chạy dài những bức phù điêu liên tục. Mỗi mặt hành lang được chia hai, mỗi nửa một đề tài. "Khuấy biển sữa" là nửa nam của mặt đông.

Câu chuyện được chạm

Theo thần thoại Ấn Độ giáo, các vị thần (deva) và quỷ (asura) cùng nhau khuấy biển sữa vũ trụ để lấy amrita, nước trường sinh. Họ dùng núi Mandara làm trục khuấy, con rắn thần Vasuki làm dây. Vishnu hoá thân thành rùa nâng đáy núi để núi khỏi chìm, đồng thời đứng ở giữa điều phối. Khi biển được khuấy, nhiều thứ quý hiện ra, trong đó có các tiên nữ apsara.

Bố cục trên tường

• Bên trái (phía nam): hàng dài các asura, mặt dữ, mắt lồi, đội mũ trụ, ôm phần đầu rắn.
• Bên phải (phía bắc): hàng dài các deva, mặt hiền, mũ nhọn hình chóp, ôm phần đuôi rắn.
• Chính giữa: núi Mandara như một trục đứng, Vishnu ở giữa, bên dưới là rùa.
• Tầng dưới: biển với cá, cá sấu, thuỷ quái, có con bị cắt đôi vì vòng xoáy.
• Tầng trên: apsara bay lượn, ra đời từ bọt biển.

Số asura và deva trên tường thường được kể là xấp xỉ chín chục mỗi bên; con số đếm được hơi khác nhau giữa các nguồn.

Kỹ thuật chạm nổi thấp trên sa thạch

Sa thạch xếp khối

Tường không phải một tấm đá liền mà là những khối sa thạch xếp chồng, mài khít. Thợ chạm sau khi tường đã xây xong, chạy hình qua các mạch nối. Nhìn kỹ, bạn sẽ thấy đường mạch cắt ngang thân người, nhưng hình vẫn liền mạch — dấu hiệu đá được chạm tại chỗ.

Chạm thấp, nhiều lớp mỏng

Độ nổi rất nông, chỉ vài phân, nhưng thợ tạo được cảm giác nhiều tầng người chồng nhau bằng cách cho đường viền gối lên nhau và vát mép. Kỹ thuật này gần với cách chạm diềm Parthenon: chiều sâu ảo thay vì chiều sâu thật.

Nhịp lặp có biến tấu

Gần trăm nhân vật mỗi bên có cùng tư thế ôm rắn, nhưng góc thân, nét mặt, trang phục thay đổi. Nhìn xa là một nhịp đều như sóng; nhìn gần là từng cá nhân. Đây là bài toán mọi người chạm diềm đều gặp — từ diềm đình làng tới diềm đền Khmer.

Mặt đá bóng

Ở một số đoạn phù điêu Angkor, mặt đá bóng lên — một phần do được mài khi làm, một phần do bàn tay du khách và người hành hương sờ vào qua nhiều thế kỷ. Bóng vì tay người là hư hại, không phải trang trí.

Những phù điêu khác cùng hành lang

Không phải toàn bộ các đoạn hành lang được hoàn thành cùng lúc; giới nghiên cứu cho rằng một số đoạn ở góc đông bắc được chạm muộn hơn nhiều so với phần còn lại.

Bảo tồn: mái dột và nước mưa

Kẻ thù lớn nhất của phù điêu sa thạch là nước. Khi mái hành lang hỏng, mưa chảy dọc tường, muối kết tinh trong đá, mặt đá bong vảy. Hành lang phía đông từng gặp vấn đề mái dột nghiêm trọng và đã được tu bổ, gia cố mái để bảo vệ bức chạm. Các chương trình bảo tồn Angkor có sự tham gia của nhiều nhóm quốc tế phối hợp với cơ quan quản lý Campuchia.

Với người khắc đá nói chung, đây là lời nhắc: tác phẩm ngoài trời cần mái che, cần thoát nước — nhiều hơn mọi lớp phủ hoá chất.

Bài học cho người chạm phù điêu

• Chọn một trục giữa thật mạnh. Núi Mandara đứng thẳng giữa hai hàng người kéo ngang. Một bố cục dài cần một điểm neo để mắt dừng lại; không có trục, tấm phù điêu chỉ là một dải lặp.
• Chia tầng theo ý nghĩa. Biển ở dưới, người ở giữa, tiên nữ ở trên: ba tầng là ba thế giới. Khi chạm một tấm gỗ có nhiều đề tài, chia tầng trước rồi mới vẽ chi tiết.
• Thử chiều sâu ảo trên gỗ. Lấy một tấm gỗ mềm, chạm ba hình người chồng nhau với độ nổi tối đa vài milimét, chỉ dùng đường viền gối lên nhau và vát mép. Bạn sẽ thấy vì sao thợ Khmer không cần chạm sâu mới có nhiều lớp.

Góc nhìn hôm nay: đi xem Khuấy biển sữa

• Đi buổi sáng. Bức chạm nằm ở hành lang phía đông; nắng sáng chiếu xiên vào làm nổi độ sâu chạm. Buổi chiều, mặt tây sáng hơn — tiện xem các trận chiến Mahabharata, Ramayana.
• Đi theo một chiều. Nhiều nhà nghiên cứu lưu ý rằng các phù điêu Angkor Wat được sắp để đọc theo chiều ngược kim đồng hồ — ngược với nghi thức đi vòng đền thường thấy — và coi đó là một dấu hiệu cho thuyết đền mang chức năng lăng mộ. Dù chọn chiều nào, đi liền một vòng giúp bạn không bỏ sót đoạn nào.
• Đứng lùi rồi tiến. Đứng giữa lối đi để thấy toàn bộ nhịp kéo dây; rồi đi chậm dọc tường để nhìn từng nhân vật.
• Không sờ vào phù điêu. Mỗi bàn tay góp thêm một chút vào lớp đá bóng — và một chút mất mát.
• Ăn mặc lịch sự che vai và gối, vì đây vẫn là nơi linh thiêng.
• Vé và giờ: xem trang chính thức của cơ quan quản lý Angkor.
• Đọc thêm: hồ sơ UNESCO về Angkor; các sách hướng dẫn đọc phù điêu Angkor Wat của các nhà nghiên cứu Khmer học.

Một việc làm được ngay: trước chuyến đi, in hoặc lưu một sơ đồ hành lang có đánh dấu tám đề tài. Đến nơi, đếm số asura trong một đoạn dài vài bước chân, rồi nhân lên để tự ước toàn bức. Con số không quan trọng bằng việc bạn đã nhìn từng khuôn mặt — và sẽ thấy không có hai khuôn mặt nào giống hệt nhau.