Làm chiếc thìa gỗ đầu tay cần một khúc gỗ hợp (thớ thẳng, không độc, không mùi hắc, tốt nhất là gỗ còn hơi tươi), một con dao gọt để tạo dáng, một con dao móc để khoét lòng, và khoảng ba tới năm giờ cho lần đầu. Thứ tự là: chẻ hoặc cưa phôi, vẽ dáng nhìn từ trên và nhìn nghiêng, bỏ gỗ thừa quanh dáng, khoét lòng thìa, mỏng dần cán và cổ, để khô rồi gọt sửa lần cuối và phủ dầu an toàn thực phẩm. Thìa là món đầu tay kinh điển vì nó dạy đủ mọi chiều thớ trong một vật nhỏ.
Vì sao chiếc thìa là bài học hoàn hảo
Trong một chiếc thìa có đủ: mặt lồi (lưng thìa), mặt lõm (lòng thìa), một chỗ thắt (cổ thìa) và một thanh dài (cán). Mỗi phần bắt bạn đổi hướng dao theo thớ. Thìa lại là vật để dùng, nên nó có thước đo rõ ràng: cầm có vừa tay không, múc có được không, cổ có gãy không. Ở nhiều nước Bắc Âu, gọt thìa từ gỗ tươi là truyền thống gia đình và là món đầu tiên trong giáo trình làm đồ gỗ bằng tay.
Chọn gỗ cho thìa
Gỗ làm thìa phải thoả ba điều: an toàn khi tiếp xúc thức ăn, thớ thẳng mịn, và đủ dai để cổ thìa không gãy.
- Nên chọn gỗ cây ăn quả và gỗ lá rộng phổ biến, thớ mịn, không mùi hắc, không nhựa mủ. Một cành thẳng cỡ cổ tay, dài khoảng hai gang, không mắt, là phôi lý tưởng.
- Gỗ tươi (chặt trong vài tuần) gọt êm hơn rất nhiều so với gỗ khô. Giữ gỗ tươi trong túi nilon ở chỗ mát nếu chưa làm ngay, để nó không nứt.
- Tránh mọi loài cây có nhựa mủ độc hoặc lá, hoa độc, ví dụ trúc đào. Không chắc loài gì thì đừng dùng làm đồ ăn. Tránh gỗ thông nhiều nhựa, gỗ có mùi hắc, gỗ đã qua xử lý hoá chất, gỗ ván ép, gỗ pallet.
- Tránh gỗ quý họ Dalbergia như trắc, cẩm lai cho đồ ăn: bụi và dầu của chúng có thể gây dị ứng.
Dụng cụ
| Dụng cụ | Dùng cho | Thay thế nếu chưa có |
|---|---|---|
| Cưa tay nhỏ | Cắt phôi, cắt bỏ khối lớn quanh cổ | Dao chặt nhỏ (cẩn thận) |
| Dao gọt lưỡi cố định | Tạo dáng, cán, lưng thìa | Không nên thay |
| Dao móc (dao khoét thìa) | Khoét lòng thìa | Đục vũm sâu, phôi kẹp chặt |
| Găng chống cắt | Tay giữ phôi | Không nên bỏ |
| Băng ngón cái | Ngón cái tay cầm dao | Băng dính vải dày |
| Bút chì | Vẽ dáng | Than củi |
Năm bước từ khúc gỗ tới chiếc thìa
Bước một: chuẩn bị phôi
Nếu là một cành tròn, chẻ đôi qua tâm (dùng dao gõ bằng một thanh gỗ, hoặc cưa). Tâm cành là chỗ hay nứt, nên lòng thìa không được nằm trên tâm. Đặt mặt chẻ phẳng lên trên: đây sẽ là mặt trên của thìa, lòng thìa sẽ khoét từ mặt này.
Vẽ hai dáng: nhìn từ trên (hình dáng muỗng, cổ, cán) lên mặt phẳng, và nhìn nghiêng (độ cong của cán, độ sâu của lòng) lên mặt bên. Nhiều thìa đẹp có cán hơi cong lên ở chỗ cổ, giống như cành cây tự nhiên, để lòng thìa nằm thấp hơn cán khi đặt trên bàn.
Bước hai: bỏ gỗ thừa theo dáng
- Cưa hai nhát ngang hai bên cổ thìa, dừng cách đường vẽ vài li. Hai nhát này là "cắt chặn" khổng lồ, ngăn vết toạc chạy từ cán sang muỗng.
- Gọt bỏ gỗ hai bên cán bằng nhát đẩy thẳng, đi từ cán về phía cổ, dừng ở vết cưa.
- Gọt dáng muỗng: quanh đầu muỗng, thớ đổi liên tục, nên đi từ chỗ rộng nhất của muỗng về hai phía, như đi "xuống dốc" theo sợi.
- Tạo dáng nhìn nghiêng: mỏng phần dưới muỗng, cong lưng thìa.
Ở bước này giữ cổ thìa còn dày. Cổ mỏng sớm là cách nhanh nhất để gãy thìa khi khoét lòng.
Bước ba: khoét lòng thìa
Đây là việc của dao móc. Lưỡi dao móc cong như móc câu, mài sắc ở mặt ngoài cong. Cách dùng phổ biến và an toàn:
- Cầm phôi chắc bằng tay đeo găng, hoặc tì đầu cán vào ngực có tạp dề da, muỗng hướng ra xa người.
- Đặt lưỡi móc vào mép xa của lòng thìa, kéo nhẹ về phía giữa, xoay cổ tay để lưỡi đi như múc một thìa kem.
- Khoét từ mép vào đáy, từ cả hai phía: lòng thìa là một chỗ lõm, nên chiều xuôi thớ là từ mép xuống đáy.
- Ăn phoi mỏng, khoét từ từ. Soi lòng thìa dưới đèn để thấy độ đều.
Nếu dùng đục vũm thay dao móc, phôi phải được kẹp chặt, ví dụ kẹp phần cán vào ê-tô có má gỗ, để hai tay đều ở trên đục.
Bước bốn: mỏng cổ, sửa cán, để khô
Khi lòng đã đủ sâu, mỏng dần thành muỗng (khoảng vài li, sờ hai mặt thấy đều), rồi mới mỏng cổ thìa. Cổ là chỗ chịu lực khi múc: giữ nó đủ dày nhìn nghiêng, có thể thon nhìn từ trên. Sau đó để thìa khô vài ngày ở chỗ thoáng, không phơi nắng. Gỗ tươi co nhẹ khi khô, lòng thìa có thể méo chút ít; đó là lý do không làm tinh hẳn khi gỗ còn ướt.
Bước năm: gọt sửa lần cuối và phủ dầu
Khi thìa đã khô, gọt lại một lượt bằng dao thật sắc, phoi mỏng. Mặt gọt sạch bằng dao bền và ít bị xơ khi rửa hơn mặt chà giấy ráp. Phủ dầu loại dùng được cho đồ ăn, như dầu khoáng thực phẩm, hoặc dầu thực vật khô không pha chất làm khô kim loại. Thoa, để thấm, lau thừa, phơi khô vài ngày. Dùng thìa xong rửa tay, lau khô ngay, không ngâm nước, không cho vào máy rửa bát.
Lỗi hay gặp ở chiếc thìa đầu tiên
- Gãy cổ: mỏng cổ quá sớm, hoặc cổ nằm ngang thớ. Giữ cổ dày tới cuối, chọn phôi thớ chạy dọc từ cán sang muỗng.
- Lòng thìa nứt: lòng nằm trên tâm cành. Lần sau chẻ đôi qua tâm.
- Thủng đáy: khoét sâu mà không kiểm độ dày. Thỉnh thoảng kẹp muỗng giữa hai ngón cảm độ dày.
- Lòng thìa lởm chởm: dao móc cùn hoặc đi ngược thớ. Liếc dao móc bằng da cuộn quanh que tròn, đổi chiều khoét.
Góc nhìn hôm nay: một thìa mỗi tuần
Người gọt thìa lâu năm hay nói chiếc thứ mười mới là chiếc đầu tiên đúng nghĩa. Hãy giữ lại chiếc thứ nhất, và mỗi tuần làm thêm một chiếc. Đặt chúng cạnh nhau sau hai tháng, bạn sẽ thấy rõ mình đã học được gì: cổ thìa thon dần, lòng thìa đều dần, nét gọt dứt khoát hơn. Khi gọt, luôn cho lưỡi đi ra xa người, ngón cái có băng, ăn phoi mỏng; đứt tay sâu, máu không cầm thì đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Làm thìa gỗ cần gỗ gì?
Nên dùng gỗ lá rộng thớ thẳng mịn, không mùi hắc, không nhựa mủ, tốt nhất là cành còn hơi tươi cỡ cổ tay. Tránh cây có nhựa hoặc lá độc như trúc đào, gỗ thông nhiều nhựa, gỗ đã xử lý hoá chất. Không chắc loài gì thì không dùng làm đồ ăn.
Dao móc là gì?
Dao móc là dao có lưỡi cong như móc câu, mài sắc ở mặt ngoài, dùng để khoét lòng thìa, lòng bát. Lưỡi được kéo theo đường cong như múc kem. Có thể thay bằng đục vũm sâu nếu kẹp phôi chắc.
Gỗ tươi hay gỗ khô dễ làm thìa hơn?
Gỗ tươi dễ gọt hơn nhiều, dao đi êm và ít tốn sức. Nhưng gỗ tươi co nhẹ khi khô nên nên để thìa khô vài ngày rồi mới gọt sửa lần cuối. Gỗ tươi chưa làm ngay thì giữ trong túi kín ở chỗ mát.
Thìa gỗ nên phủ dầu gì?
Nên dùng dầu khoáng loại dùng cho thực phẩm hoặc dầu thực vật khô không pha chất làm khô kim loại. Thoa mỏng, lau phần thừa, để khô vài ngày. Đọc kỹ nhãn trước khi dùng cho đồ ăn.
Vì sao thìa gỗ bị gãy ở cổ?
Thường do mỏng cổ thìa quá sớm hoặc cổ nằm ngang thớ. Hãy giữ cổ dày tới cuối và chọn phôi có thớ chạy dọc từ cán sang muỗng. Cổ có thể thon khi nhìn từ trên nhưng nên đủ dày khi nhìn nghiêng.
