Cách dễ nhất để khắc chữ và hoa văn lên gỗ là khắc rãnh chữ V: mỗi nét được tạo bằng hai nhát nghiêng gặp nhau ở đáy, bóng đổ trong rãnh làm chữ hiện lên rõ. Với hoa văn hình học, người mới nên tập kiểu khắc tam giác (chip carving): mỗi ô tam giác được khoét bằng ba nhát dao, ghép nhiều ô thành hoa thị, viền răng cưa, vòng tròn. Cả hai đều là chạm chìm, mặt gỗ giữ nguyên, nên làm được trên tấm gỗ mỏng, hộp, thớt, biển tên.
Hai kỹ thuật, một nguyên lý
Khắc chữ và khắc tam giác cùng dựa trên một ý: dao vào gỗ nghiêng, hai mặt nghiêng gặp nhau tạo thành rãnh. Ánh sáng chiếu lên, một mặt nghiêng sáng, một mặt tối, mắt đọc ra đường nét. Điều này có nghĩa là bạn không cần đục sâu; chỉ cần hai mặt nghiêng sạch và gặp nhau đúng chỗ.
| Khắc rãnh chữ V | Khắc tam giác (chip carving) | |
|---|---|---|
| Hợp với | Chữ, đường cong, đường viền | Hoa văn hình học lặp lại |
| Dụng cụ | Dao trổ hoặc đục tách | Dao cắt tam giác lưỡi ngắn |
| Số nhát mỗi đơn vị | Hai nhát mỗi nét (trái, phải) | Ba nhát mỗi ô tam giác |
| Gỗ nên dùng | Gỗ mềm thớ mịn, mặt phẳng | Gỗ mềm thớ rất đều, ít vòng năm |
| Lỗi hay gặp | Rãnh lệch, đáy không thẳng | Ô tam giác không bật ra sạch |
Chuẩn bị mặt gỗ và mẫu
- Mặt gỗ phẳng, đã bào hoặc chà mịn. Chữ khắc trên mặt gồ ghề nhìn méo dù tay bạn thẳng.
- Kẻ đường chuẩn bằng bút chì mảnh: đường chân chữ, đường đầu chữ thường, đường đầu chữ hoa. Với chữ Việt, chừa thêm khoảng trên và dưới cho dấu thanh, dấu mũ, và chữ có móc như ư, ơ.
- Vẽ hoặc in mẫu rồi can lên gỗ bằng giấy than. Với hoa văn tam giác, kẻ lưới ô vuông, đánh dấu các điểm giao, vì toàn bộ hoa văn dựng trên lưới đó.
- Kẹp tấm gỗ xuống bàn bằng cảo, hoặc đặt trên thảm chống trượt nếu chỉ khắc nhẹ bằng dao.
Chọn kiểu chữ cho lần đầu: chữ không chân, nét đều, cỡ to (cao ít nhất hai ba phân). Chữ nhỏ và chữ có chân thanh mảnh cần tay đã vững. Chữ Hán, chữ triện là cả một môn riêng gắn với thư pháp và khắc dấu, không nên bắt đầu từ đó.
Khắc một nét chữ V bằng dao
- Đặt mũi dao lên đường giữa nét, nghiêng dao khoảng ba mươi độ so với mặt gỗ về một phía.
- Kéo dao dọc theo nét, mũi dao đi sâu dần tới đáy rãnh ở đường giữa, rồi nông dần ở cuối nét.
- Xoay tấm gỗ, nghiêng dao về phía bên kia với cùng góc, kéo nhát thứ hai. Hai nhát gặp nhau ở đáy, dải gỗ hình chữ V rời ra.
- Nếu dải gỗ không rời, đừng bẩy. Kéo lại nhát nhẹ hơn ở chỗ còn dính.
Nét thẳng dọc thớ dễ nhất, nét ngang thớ có thể sứt mép: kéo dao chậm, ăn nông, có thể cắt chặn hai đầu nét trước. Nét cong đi qua nhiều chiều thớ: nếu một bên rãnh xơ, đổi chiều kéo cho đoạn đó. Dù dùng dao hay đục tách, hướng đi luôn ra xa tay giữ gỗ; xoay tấm gỗ thay vì xoay người.
Khắc một ô tam giác: ba nhát
Khắc tam giác là truyền thống trang trí đồ gỗ lâu đời ở nhiều vùng châu Âu, nhất là Thuỵ Sĩ, Bắc Âu, Đức, trên hộp, khay, khung gương. Đơn vị cơ bản là một tam giác lõm có ba mặt nghiêng gặp nhau ở một điểm sâu nhất.
- Ba nhát đâm (tuỳ chọn): đâm mũi dao thẳng đứng từ điểm giữa tam giác ra ba đỉnh, nông ở đỉnh, sâu ở giữa. Các nhát này chia ô thành ba mặt.
- Ba nhát cắt: cầm dao nghiêng, cắt dọc từng cạnh tam giác, lưỡi nghiêng vào phía trong, sao cho mũi dao chạm tới điểm sâu nhất ở giữa.
- Khi nhát thứ ba xong, khối gỗ hình chóp ba mặt bật ra nguyên miếng.
Góc dao nghiêng phải giữ giống nhau cho mọi ô, thì cả hoa văn mới đều bóng. Người khắc tam giác lâu năm thường cầm dao với ngón cái tì cố định lên mặt gỗ, cổ tay khoá, chỉ xoay tấm gỗ.
Ghép ô thành hoa văn
- Viền răng cưa: một dãy tam giác đặt chung cạnh, đỉnh hướng ra ngoài.
- Hoa thị: sáu hoặc tám tam giác dài xếp quanh tâm một vòng tròn.
- Bàn cờ lõm: các ô vuông chia đôi thành tam giác, khoét xen kẽ.
- Vòng tròn chia cánh: dựng bằng compa, chia đều bằng thước đo góc, khoét theo cánh.
Khắc từ trong ra ngoài hoặc từ một góc sang góc đối, không khắc nhảy cóc; ô vừa khoét làm yếu gỗ ở vách giữa, ô kế bên sẽ dễ vỡ vào ô cũ nếu bạn cắt từ phía đó.
Làm nổi chữ và hoa văn
Rãnh khắc nổi lên nhờ bóng. Bạn có thể tăng tương phản bằng cách:
- phủ một lớp dầu hoặc sáp mỏng: gỗ đậm lên, bóng trong rãnh sâu hơn;
- tô màu vào rãnh bằng cọ mảnh, rồi bào hoặc chà nhẹ mặt trên để lau màu thừa;
- đặt vật khắc ở nơi có ánh sáng xiên, như cạnh cửa sổ.
Không chà giấy ráp mạnh sau khi khắc: cạnh rãnh sẽ tròn và chữ mờ đi.
Lỗi thường gặp
- Chữ dính dấu: quên chừa khoảng cho dấu thanh. Kẻ đủ dòng chuẩn trước khi vẽ.
- Rãnh lệch: hai nhát không cùng góc. Tập trên mẩu thừa cho tới khi hai mặt bằng nhau.
- Vỡ vách giữa hai ô: vách quá mỏng hoặc cắt từ phía ô đã khoét. Giữ vách ít nhất một li, cắt từ phía gỗ còn nguyên.
- Bẩy dao để gỡ miếng gỗ dính: mũi dao gãy, hoặc bật vào tay. Luôn cắt lại, không bẩy.
Góc nhìn hôm nay: một tấm biển tên cho cửa phòng
Dự án đầu tiên đáng làm: một tấm gỗ mềm cỡ quyển vở, khắc tên một người trong nhà bằng rãnh chữ V, viền quanh bằng một dải răng cưa tam giác. Bạn sẽ dùng đủ hai kỹ thuật, và có một vật treo được, dùng được. Khi khắc, đeo găng chống cắt ở tay giữ gỗ nếu không kẹp; ánh đèn bàn chiếu nghiêng giúp thấy rãnh rõ hơn và giảm mỏi mắt.
Câu hỏi thường gặp
Khắc chữ lên gỗ bằng dụng cụ gì?
Có thể dùng dao trổ lưỡi ngắn hoặc đục tách chữ V. Mỗi nét được tạo bằng hai nhát nghiêng gặp nhau ở đáy rãnh. Người mới nên tập chữ không chân, cỡ to, trên gỗ mềm mặt phẳng.
Chip carving là gì?
Chip carving, hay khắc tam giác, là kỹ thuật khoét những ô tam giác nhỏ bằng ba nhát dao rồi ghép chúng thành hoa văn hình học. Đây là truyền thống trang trí đồ gỗ ở nhiều vùng châu Âu. Kỹ thuật này hợp với hộp, khay, khung.
Làm sao để chữ khắc trên gỗ rõ hơn?
Giữ hai mặt nghiêng của rãnh sạch và cùng góc, sau đó phủ dầu hoặc sáp mỏng để gỗ đậm lên. Có thể tô màu vào rãnh rồi lau màu thừa ở mặt trên. Đặt vật ở nơi có ánh sáng xiên cũng làm chữ nổi rõ.
Khắc chữ có dấu tiếng Việt có khó không?
Khó hơn chữ không dấu một chút vì phải chừa chỗ cho dấu thanh, dấu mũ và móc. Hãy kẻ đủ đường chuẩn trên dưới trước khi vẽ chữ. Dấu nhỏ nên khắc bằng mũi dao, nhát ngắn và nông.
