Phù điêu đền Parthenon là hệ thống điêu khắc cẩm thạch trang trí ngôi đền thờ nữ thần Athena trên Acropolis, làm vào khoảng 447–432 trước Công nguyên dưới sự chỉ đạo của Phidias. Một phần lớn hiện ở British Museum (London) — quen gọi là "Elgin Marbles" — sau khi bị Lord Elgin cho tháo đi đầu thế kỷ 19. Hy Lạp đòi trả lại từ lâu, Anh chưa đồng ý; tranh chấp vẫn đang tiếp diễn.
Parthenon có những loại điêu khắc nào
Parthenon không chỉ là một ngôi đền có tượng. Toàn bộ phần trên của nó là một chương trình điêu khắc được tính toán. Có ba loại, ở ba vị trí, với ba kỹ thuật khác nhau.
| Loại | Vị trí | Đề tài | Kỹ thuật |
|---|---|---|---|
| Metope | Các ô vuông xen kẽ chạy quanh phía trên hàng cột ngoài | Các trận đấu thần thoại: người Lapith đánh nhân mã, thần đánh khổng lồ… | Phù điêu cao, hình nổi rất mạnh |
| Diềm (frieze) | Dải liên tục chạy quanh tường bên trong hàng cột ngoài, dài khoảng 160 m | Một đám rước — người cưỡi ngựa, người dắt vật tế, các vị thần ngồi | Phù điêu thấp, nông |
| Trán tường (pediment) | Hai đầu hồi tam giác phía đông và phía tây | Sự ra đời của Athena; cuộc tranh giành giữa Athena và Poseidon | Tượng gần như tròn, đặt trong khung tam giác |
Đá dùng cho cả công trình là cẩm thạch Pentelic, khai thác ở núi Pentelikon gần Athens. Loại đá này có chút sắt, theo thời gian ngả màu vàng mật ong — chính vì vậy Parthenon dưới nắng chiều có màu ấm chứ không trắng lạnh.
Những tinh tế kỹ thuật ít người để ý
Diềm chạm nông cho người nhìn từ dưới
Dải diềm đặt cao, khuất sau hàng cột, người xem chỉ thấy qua khe giữa các cột và từ dưới lên. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng phần trên của diềm được chạm sâu hơn phần dưới một chút, giúp hình đọc rõ hơn từ góc nhìn thấp. Đây là ví dụ cổ điển của việc tính góc nhìn khi chạm.
Đám đông mà không rối
Hàng trăm người và ngựa trên diềm được xếp chồng nhiều lớp trong một độ sâu chạm rất nông. Thợ dùng chân ngựa chồng lên nhau, đầu người gần như ở cùng một độ cao (quy ước "isocephaly"), để đám rước đọc được như một nhịp liên tục.
Màu và kim loại đã mất
Nghiên cứu khoa học cho thấy điêu khắc Hy Lạp cổ từng được tô màu, và một số chi tiết như dây cương có thể bằng kim loại gắn vào lỗ khoan trên đá. Cái trắng ta thấy hôm nay không phải là cái người Athens cổ thấy.
Từ đền thờ đến bảo tàng: một lịch sử nhiều lần đổ vỡ
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| Khoảng 447–432 TCN | Xây đền và làm điêu khắc dưới sự chỉ đạo của Phidias |
| Các thế kỷ sau | Đền lần lượt được dùng làm nhà thờ, rồi nhà thờ Hồi giáo; một số mảng bị sửa, đục bỏ |
| 1687 | Trong một cuộc vây hãm của Venice, kho thuốc súng đặt trong đền phát nổ, phá huỷ nhiều phần công trình và điêu khắc |
| 1801–1812 | Người của Lord Elgin, đại sứ Anh tại triều đình Ottoman, tháo và chuyển một phần lớn điêu khắc về Anh |
| 1816 | Nghị viện Anh mua bộ sưu tập, giao cho British Museum |
| 2009 | Bảo tàng Acropolis mới mở cửa ở Athens, dành một phòng kính nhìn thẳng ra Parthenon để trưng bày diềm |
Ngày nay, điêu khắc Parthenon nằm rải rác: phần lớn ở Athens và London, một số mảnh ở Louvre và vài bảo tàng khác.
Tranh cãi trả lại: hai phía nói gì
Đây là một trong những tranh chấp di sản nổi tiếng nhất thế giới, kéo dài nhiều thập kỷ. Để hiểu, nên nghe lập luận của cả hai phía.
Phía Hy Lạp
- Điêu khắc là một phần của một công trình duy nhất, nên được xem cùng nhau, cạnh chính ngôi đền.
- Việc tháo dỡ diễn ra khi Hy Lạp nằm dưới quyền Ottoman; tính hợp pháp của giấy phép mà Elgin dựa vào bị nghi vấn.
- Bảo tàng Acropolis đã chứng minh Athens đủ điều kiện bảo quản và trưng bày.
Phía British Museum và chính phủ Anh
- Việc mua lại được coi là hợp pháp theo luật thời đó.
- Luật của Anh về British Museum hạn chế việc bảo tàng chuyển giao vĩnh viễn hiện vật trong bộ sưu tập.
- Bảo tàng cho rằng trưng bày ở London đặt điêu khắc Hy Lạp vào bối cảnh lịch sử thế giới, và từng đề xuất các hình thức cho mượn, hợp tác.
Các cuộc trao đổi giữa hai bên vẫn diễn ra theo nhiều hình thức. Đến thời điểm viết bài, phần điêu khắc ở London vẫn chưa được trả về. Bài này không đứng về bên nào; tranh chấp đã trở thành một trường hợp mẫu trong các cuộc thảo luận quốc tế về việc hoàn trả di sản.
Bài học cho người làm chạm khắc
- Độ sâu theo khoảng cách: metope ở ngoài, nhìn xa — chạm cao; diềm ở trong, nhìn gần qua khe cột — chạm nông. Khi chạm một tấm phù điêu, hãy hỏi trước: người xem sẽ đứng cách bao xa, nhìn từ góc nào?
- Nhịp lặp có biến tấu: đám rước lặp lại người và ngựa nhưng không con ngựa nào giống hệt con ngựa nào. Đây cũng là bí quyết của diềm hoa lá trên đình làng Việt.
- Tác phẩm gắn với công trình: phù điêu kiến trúc chỉ trọn nghĩa khi ở đúng chỗ của nó. Đó cũng là lý do tranh chấp trả lại có sức nặng đến vậy.
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, xem thế nào
- Bảo tàng Acropolis, Athens: tầng trên cùng là phòng kính trưng bày diềm theo đúng thứ tự trên đền, xen kẽ bản gốc và bản đúc thạch cao màu trắng thay cho các mảng đang ở London — nhìn sự xen kẽ ấy để thấy rõ tranh chấp bằng mắt.
- British Museum, London: phòng trưng bày điêu khắc Parthenon, có các tượng trán tường, metope và diềm.
- Đồi Acropolis: ngôi đền đang được trùng tu nhiều năm; các mảng điêu khắc còn trên đền phần lớn là bản sao.
- Vé và giờ mở cửa của từng nơi: xem trang chính thức.
Một việc làm được ngay: trên trang web của British Museum và Bảo tàng Acropolis đều có ảnh độ phân giải cao của diềm. Mở cùng một đoạn đám rước ở hai nơi, đặt cạnh nhau. Bạn sẽ thấy một bức phù điêu liền mạch bị cắt làm đôi như thế nào — và tự rút ra ý kiến của mình.
Câu hỏi thường gặp
Elgin Marbles là gì?
Elgin Marbles là tên quen gọi phần điêu khắc cẩm thạch đền Parthenon mà người của Lord Elgin tháo và chuyển về Anh trong khoảng 1801–1812. Năm 1816 Nghị viện Anh mua lại và giao cho British Museum, nơi chúng vẫn trưng bày đến nay.
Vì sao Hy Lạp đòi lại điêu khắc Parthenon?
Hy Lạp cho rằng các điêu khắc là phần không tách rời của một công trình duy nhất, việc tháo dỡ diễn ra dưới thời Ottoman với tính hợp pháp đáng ngờ, và Bảo tàng Acropolis đủ điều kiện trưng bày. Phía Anh cho rằng việc mua là hợp pháp và luật hạn chế chuyển giao.
Đền Parthenon được xây khi nào?
Đền Parthenon được xây trong khoảng 447–432 trước Công nguyên trên đồi Acropolis ở Athens, thờ nữ thần Athena. Phần điêu khắc do Phidias chỉ đạo, làm bằng cẩm thạch Pentelic.
Metope và diềm Parthenon khác nhau thế nào?
Metope là các ô vuông phía trên hàng cột ngoài, chạm phù điêu cao các trận đấu thần thoại. Diềm là dải liên tục dài khoảng 160 m chạy quanh tường bên trong, chạm phù điêu thấp cảnh đám rước. Độ sâu chạm khác nhau vì khoảng cách và góc nhìn khác nhau.
Có thể xem điêu khắc Parthenon ở đâu?
Phần lớn ở Bảo tàng Acropolis (Athens) và British Museum (London), một số mảnh ở Louvre và vài bảo tàng khác. Trên chính ngôi đền, nhiều mảng hiện là bản sao.
