Tượng nhà mồ Tây Nguyên: tạc bằng rìu cho lễ bỏ mả và người đã khuất

Tượng nhà mồ Tây Nguyên là những pho tượng gỗ dựng quanh nhà mồ của người Gia Rai, Ba Na và một số tộc người khác, được tạc chủ yếu bằng rìu và rựa từ những khúc gỗ nguyên khối để phục vụ lễ bỏ mả, nghi lễ chia tay vĩnh viễn với người đã khuất. Tượng không làm để thờ lâu dài: sau lễ, nhà mồ bị bỏ lại cho mưa nắng tự huỷ. Chính đời sống ngắn ngủi có chủ ý ấy làm nên vẻ mộc, mạnh và khác biệt của loại điêu khắc này.

Nhà mồ và lễ bỏ mả

Ở nhiều tộc người Tây Nguyên, cái chết không kết thúc ngay ở lễ chôn cất. Người sống còn chăm sóc mộ, mang cơm nước ra mộ, coi người chết vẫn ở gần. Chỉ đến lễ bỏ mả, tổ chức sau một thời gian tuỳ theo tộc người và hoàn cảnh gia đình, mối liên hệ ấy mới chấm dứt. Người Gia Rai gọi lễ này là pơ thi. Sau lễ, linh hồn được tiễn về thế giới tổ tiên, gia đình không còn nghĩa vụ chăm mộ nữa.

Nhà mồ được dựng hoặc làm lại cho dịp này, có mái, có hàng rào bao quanh. Tượng gỗ được dựng trên hàng rào hoặc ở các góc, quay mặt ra ngoài. Nhiều nghiên cứu dân tộc học giải thích tượng là những nhân vật "đi theo hầu hạ", "làm bạn" với người chết, đồng thời thể hiện tâm trạng và mong ước của người sống.

Tượng tạc những gì

Cách hiểu từng đề tài khác nhau giữa các tộc người và giữa các nhà nghiên cứu. Người ngoài nên tránh gán ý nghĩa một cách chắc nịch; tốt nhất là hỏi chính người trong buôn, nếu có dịp.

Kỹ thuật: rìu, rựa và khối gỗ nguyên

Đây là điểm làm tượng nhà mồ khác hẳn tượng thờ đồng bằng.

• Dụng cụ: chủ yếu là rìu và rựa, có thêm dao nhỏ cho chi tiết. Không có bộ đục hàng chục chiếc như thợ Sơn Đồng.
• Phôi: thân cây hoặc khúc gỗ lớn, thường tạc liền khối, không ghép. Phần chân tượng có khi để liền một đoạn gỗ dài để chôn xuống đất.
• Nhát cắt: to, dứt khoát, để lại mặt phẳng rìu thấy rõ. Hình khối được giản lược mạnh: đầu, thân, tay chân là những khối lớn, ít chi tiết vụn.
• Hoàn thiện: thường để mộc, có khi tô màu đơn giản. Không sơn bảo vệ, vì tượng không được làm để tồn tại lâu.

Lối tạc ấy buộc người thợ phải nghĩ bằng khối. Một nhát rìu sai trên khúc gỗ lớn là không sửa được, nên người tạc phải nhìn thấy dáng tượng trong khối gỗ từ trước. Đây chính là tinh thần chung của chạm khắc, nhưng ở dạng trần trụi nhất.

Người tạc tượng nhà mồ theo truyền thống không phải "thợ chuyên nghiệp" bán hàng. Đó là đàn ông trong buôn có tay nghề, làm cho gia đình tổ chức lễ, trong không khí cộng đồng.

Vì sao giới mỹ thuật quan tâm

Từ nửa sau thế kỷ 20, tượng nhà mồ được nhiều hoạ sĩ, nhà điêu khắc và nhà nghiên cứu chú ý. Vẻ đẹp của nó nằm ở sự giản lược mà vẫn biểu cảm: một khối người ngồi ôm mặt chỉ với vài mặt phẳng rìu đủ để truyền nỗi buồn. Lối tạo hình này hay được so sánh với điêu khắc gỗ châu Phi và những gì nó gợi ý cho nghệ thuật hiện đại.

Cũng vì giá trị ấy mà tượng nhà mồ bị săn lùng, mua bán, có khi bị lấy khỏi nhà mồ. Đây là mặt tối cần biết: một pho tượng rời khỏi nhà mồ là đã rời khỏi ý nghĩa gốc của nó.

Vùng phân bố và địa giới hôm nay

Tượng nhà mồ gắn với các tộc người ở Bắc Tây Nguyên như Gia Rai, Ba Na, Xơ Đăng và một số tộc người khác, cùng người Cơ Tu ở vùng núi phía tây Đà Nẵng. Sau đợt sắp xếp tỉnh năm 2025, vùng Gia Lai cũ nay thuộc tỉnh Gia Lai mới (gộp với Bình Định), vùng Kon Tum cũ nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi. Tài liệu cũ vẫn ghi "Gia Lai – Kon Tum", hãy lưu ý khi tra cứu.

Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể, và lễ bỏ mả là một trong những dịp cồng chiêng vang lên. Tượng nhà mồ vì thế nên được hiểu trong cả không gian nghi lễ ấy, không chỉ như vật thể điêu khắc.

Xem ở bảo tàng: một bài tập quan sát

Khi đứng trước tượng nhà mồ ở bảo tàng, thử làm ba việc. Một: nhìn mặt phẳng rìu trên thân tượng, đếm xem người tạc cần bao nhiêu nhát để làm ra khuôn mặt. Hai: đi vòng quanh tượng, xem từ phía nào dáng tượng rõ nhất, vì tượng được dựng để nhìn từ bên ngoài hàng rào. Ba: so một tượng mới dựng với tượng đã bạc màu lâu năm, để thấy mưa nắng "tạc tiếp" lên gỗ thế nào. Ba việc ấy chỉ mất mười lăm phút, nhưng cho bạn cảm nhận về khối gỗ mà ảnh chụp không truyền được.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu và xem thế nào cho phải phép

Nơi dễ xem nhất là Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội. Khu trưng bày ngoài trời có nhà mồ Gia Rai và nhà mồ Cơ Tu được dựng lại với tượng do chính người trong cộng đồng tạc. Đứng ở đó, bạn thấy được tỉ lệ thật: tượng cao ngang người, đứng ngoài trời, gỗ đã bạc màu theo mưa nắng.

Nếu có dịp đến buôn làng ở Tây Nguyên:

• Nghĩa địa và nhà mồ là nơi thiêng. Hỏi người trong làng trước khi vào, đi cùng người dẫn địa phương.
• Không chạm, không trèo, không xê dịch tượng; không mang bất cứ thứ gì từ nhà mồ về.
• Chỉ chụp ảnh khi được cho phép, nhất là khi đang có lễ.
• Đừng mua tượng được giới thiệu là "lấy từ nhà mồ". Tượng làm mới để bán là hàng thủ công; tượng lấy từ nhà mồ là vật nghi lễ bị tách khỏi chỗ của nó.

Với người học chạm khắc, có một bài tập rút từ tượng nhà mồ: lấy một khúc gỗ mềm, chỉ dùng dao gọt lớn, tự giới hạn mình trong mười nhát cắt để tạo một dáng người ngồi. Bạn sẽ hiểu vì sao giản lược khó hơn chi tiết.