Bộ đục chạm khắc: đục bạt, đục vũm, đục tách, đục móc và dao trổ

Một bộ đục chạm khắc cơ bản gồm bốn họ: đục bạt (lưỡi phẳng, để san mặt và cắt chặn), đục vũm (lưỡi cong hình lòng máng, để khoét và tạo khối), đục tách (lưỡi chữ V, để vạch nét và tách ranh giới) và đục móc (thân cong, để vào những chỗ lõm sâu mà đục thẳng không với tới). Bên cạnh đó là dao trổ, con dao lưỡi ngắn để cắt chi tiết bằng tay. Thợ lành nghề có thể có cả trăm chiếc, nhưng phần lớn việc được làm bằng chừng mươi chiếc quen tay nhất.

Cấu tạo một cây đục

Dù hình dạng lưỡi khác nhau, cây đục nào cũng có bốn phần: lưỡi (phần thép được mài sắc), thân (phần thép nối lưỡi với cán), chuôi (phần cắm vào cán) và cán (gỗ hoặc nhựa để cầm, có thể có đai sắt ở đầu nếu dùng với vồ). Đục chạm khác đục mộng ở chỗ thân thường mảnh hơn, lưỡi được mài mỏng hơn và có nhiều biên dạng cong.

Hai thông số mô tả một cây đục chạm: bản rộng của lưỡi (tính bằng li) và độ cong của lưỡi. Các hãng châu Âu đánh số độ cong theo hệ riêng; nguyên tắc chung là số nhỏ cong ít, số lớn cong sâu, nhưng giữa các hãng không hoàn toàn khớp nhau. Khi mua lẻ, đặt lưỡi lên giấy và ấn nhẹ để in vết cong là cách so sánh chắc nhất.

Bốn họ đục và con dao trổ

Đục bạt: phẳng, thẳng, làm nền

Đục bạt có lưỡi phẳng, mài vát một mặt. Đây là cây đục dùng để:

• san phẳng nền khi chạm nổi;
• cắt chặn thẳng đứng dọc đường viền hình;
• tạo mặt phẳng, cạnh vuông trên tượng (nếp áo gãy, mặt bệ);
• gọt vạt cạnh, vát mép.

Một biến thể quan trọng là đục xiên, lưỡi mài chéo góc chứ không vuông với thân. Mũi nhọn của đục xiên chui được vào góc hẹp giữa hai mặt, còn cạnh dài của nó cắt kéo rất êm trên mặt lồi. Nhiều thợ coi đục xiên là cây đục khó dùng nhất nhưng làm được nhiều việc nhất.

Đục vũm: trái tim của bộ đục

Đục vũm có lưỡi cong như một khúc ống bị bổ dọc. Độ cong từ rất nông (gần như phẳng) tới sâu hình chữ U. Đục vũm làm phần lớn công việc tạo hình: khoét bỏ gỗ thừa, tạo mặt lõm, vuốt mặt lồi, làm lòng cánh hoa, nếp áo mềm.

Lý do đục vũm quan trọng hơn đục bạt ở khâu tạo hình: hai góc của lưỡi cong nằm cao hơn đáy lưỡi, nên khi đục, góc lưỡi ở trên mặt gỗ, không cắm xuống. Đục bạt thì hai góc ngang với lưỡi, đi sâu là góc cắm vào gỗ, xé thành vết. Vì vậy thợ thường đục thô bằng đục vũm sâu (ăn nhiều gỗ, không xé), rồi chuyển dần sang vũm nông để làm mịn.

Đục vũm rất hẹp, sâu hình chữ U thường được gọi là đục rãnh hay đục chỉ, để vạch gân lá, sợi tóc, đường nét mềm.

Đục tách: lưỡi chữ V

Đục tách có hai cánh lưỡi gặp nhau thành chữ V, góc thường khoảng 45 đến 90 độ. Một nhát đục tách vạch ra rãnh có hai thành nghiêng, dùng để:

• tách ranh giới giữa hình và nền trước khi hạ nền;
• vạch nét, gân lá, nếp lông, chữ;
• tạo đường viền có bóng rõ.

Điểm cần nhớ: hai cánh của chữ V đi theo hai chiều thớ khác nhau. Khi vạch một đường cong, một cánh có thể đang đi xuôi thớ trong lúc cánh kia đi ngược. Nếu thấy một bên rãnh mượt còn bên kia xơ, đó không phải lỗi đục, mà là thớ; hãy đổi chiều đi cho đoạn đó.

Đục móc và đục thìa: với tới chỗ khuất

Khi đục sâu vào một khoảng lõm, thân đục thẳng sẽ cạ vào mép, không cho lưỡi nghiêng đúng góc. Đục móc giải quyết bằng cách uốn cong thân: có loại cong cả thân (thân cong), có loại chỉ uốn gấp ở gần mũi như chiếc thìa (đục thìa), có loại uốn ngược về phía sau. Đục móc là thứ người chạm bong và chạm lộng dùng nhiều để luồn ra sau hình. Người mới hiếm khi cần ngay, nên mua sau.

Dao trổ và dao khắc tay

Dao trổ là dao lưỡi ngắn, cứng, cầm sát như cầm bút. Thợ dùng để rạch đường chặn, cắt góc nhỏ, làm mắt, móng, các chi tiết mà đục quá to. Trong nghề gọt gỗ bằng tay kiểu phương Tây có dao gọt lưỡi dài hơn và dao móc lưỡi cong để khoét lòng thìa; còn trong khắc kiểu tam giác (chip carving) có dao cắt và dao đâm chuyên biệt. Dao nào cũng cùng một yêu cầu: lưỡi phải sắc tới mức cạo được sợi gỗ mỏng mà không cần đè.

Vồ và cách ra lực

Đục chạm được dùng theo hai cách: đẩy tay (một tay đẩy cán, tay kia giữ thân đục gần lưỡi để lái và hãm) và dùng vồ (gõ vồ gỗ vào cán khi phá thô hay cắt chặn sâu). Vồ của thợ chạm thường là vồ tròn tiện từ gỗ cứng, gõ từ góc nào cũng như nhau. Không dùng búa sắt gõ vào cán gỗ không có đai: cán sẽ toác.

Khi đẩy tay, tay giữ thân đục đặt tì vào phôi và đóng vai phanh: lực đẩy đến từ tay sau, còn tay trước kiểm soát độ sâu và dừng lưỡi lại. Không bao giờ để tay kia nằm trước mũi lưỡi, kể cả khi đục rất nhẹ.

Một bộ khởi đầu hợp lý

Bộ trên là gợi ý để bắt đầu, không phải chuẩn. Thêm đục khi có một việc cụ thể mà bộ hiện có làm không được, đó là cách bộ đục của người thợ lớn lên một cách có lý.

Góc nhìn hôm nay: mua và giữ đục

Một cây đục tốt là cây giữ được độ sắc lâu và mài lại dễ. Thép quá mềm thì mau cùn, thép quá cứng mà tôi không đều thì mẻ lưỡi. Bộ đục giá rẻ nhiều chiếc thường không bằng ba bốn cây đục tốt mua lẻ. Về giá cả, hãy hỏi trực tiếp nhiều nơi và nhờ người đã chạm lâu xem giúp.

Giữ đục trong túi cuộn vải hoặc giá cắm để lưỡi không va nhau. Đừng thả đục chung vào hộp: mỗi lần lục là một lần mẻ lưỡi, và cũng là một lần tay bị cứa. Lau khô sau khi dùng, nhất là mùa nồm, và thoa một lớp dầu mỏng lên phần thép. Nếu đến làng nghề, hãy xin phép đứng xem thợ sắp đục trên bàn: cách một người thợ xếp đục kể cho bạn biết họ làm việc gì nhiều nhất.