Phù Khê là làng chạm khắc gỗ ở khu Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nằm sát Đồng Kỵ. Nếu Đồng Kỵ được biết đến như trung tâm đồ gỗ và buôn gỗ, thì Phù Khê được nhắc nhiều hơn ở tay nghề chạm: tranh chạm, đồ thờ, hoành phi, tượng và các mảng chạm cho đình chùa. Đến Phù Khê là để xem thợ đục, đọc nét đục, hiểu một bức chạm được làm ra thế nào.
Phù Khê trong cụm làng nghề Từ Sơn
Từ Sơn có một chuỗi làng gỗ sát nhau, và mỗi làng có một vai trò. Phù Khê thường được kể là nơi thợ chạm giỏi, nhận đục cả cho hàng của làng bên. Trong thực tế, ranh giới giữa các làng mờ dần: hộ Phù Khê có xưởng mộc, hộ Đồng Kỵ có thợ chạm, thợ đi làm qua lại. Nhưng tiếng "thợ chạm Phù Khê" vẫn còn, và đó là lý do nhiều người tìm đến riêng làng này.
Sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025, tên đơn vị cấp xã quanh Từ Sơn đã đổi. Cách gọi chắc chắn nhất là "làng Phù Khê, Từ Sơn, Bắc Ninh".
Những loại sản phẩm chạm hay gặp
| Loại | Đặc điểm kỹ thuật | Điều nên quan sát |
|---|---|---|
| Tranh chạm treo tường | Chạm nổi trên tấm ván, nhiều lớp xa gần như một bức tranh | Số lớp nông sâu, độ mềm của cảnh xa |
| Hoành phi, câu đối | Chữ chạm nổi hoặc chìm, viền hoạ tiết | Nét chữ có giữ được tinh thần thư pháp không |
| Đồ thờ (hương án, khám, ngai) | Chạm lộng, chạm nổi kết hợp, thường sơn son thếp vàng | Chạm lộng có đều tay, các thanh nối có chắc không |
| Tượng | Tạc tròn, nhiều khi đi cùng xưởng sơn | Tỉ lệ, nếp áo, khuôn mặt |
| Mảng chạm kiến trúc | Cốn, đầu dư, cửa võng cho đình chùa, nhà thờ họ | Phong cách có khớp với niên đại công trình không |
Một bức chạm được làm thế nào
Can mẫu
Mẫu vẽ trên giấy, rồi can lên mặt ván đã bào phẳng. Thợ lâu năm có kho mẫu riêng: tùng hạc, tứ quý, cảnh làng quê, bát tiên, rồng mây. Với tranh chạm phong cảnh, bản vẽ phải tính trước lớp nào nổi cao, lớp nào lùi sâu, vì đục xuống rồi là không đắp lại được.
Đục vạt nền
Thợ dùng đục bạt, đục vũm cỡ lớn hạ nền xung quanh hoạ tiết. Đây là khâu tốn sức, hiện nay nhiều xưởng làm bằng máy phay tay hoặc máy CNC để tiết kiệm thời gian.
Đục thô hình khối
Hình tượng được "đẽo ra" ở dạng khối: con hạc chỉ là một khối nghiêng, cành tùng là vài dải uốn. Lúc này thợ quyết định hướng thớ cho từng phần, vì đục ngược thớ ở cánh hạc mỏng là dễ toạc.
Đục tinh, đánh nét
Dùng đục nhỏ, đục móc, dao trổ để vào lông chim, vảy rồng, gân lá. Khâu này quyết định "độ ngọt" của bức chạm, và là chỗ máy khó thay người nhất.
Hoàn thiện
Chà nhám ở chỗ cần mịn, giữ vết đục ở chỗ cần chất mộc, rồi đánh màu, phủ sơn hoặc dầu. Đồ thờ thì chuyển sang khâu sơn son thếp vàng.
Đọc "tay nghề" trên một bức chạm Phù Khê
Khi đứng trước một bức chạm, đừng chỉ nhìn tổng thể. Hãy tiến sát và nhìn nghiêng dưới ánh sáng xiên, rồi thử các điểm sau:
- Mép nét: nhát đục tay dứt khoát để lại mặt cắt hơi bóng, mép sắc. Nét bị xơ, lông tơ dựng lên là đục cùn hoặc đục ngược thớ.
- Đáy nền: nền đục tay có vết đục nhỏ đan nhau, hơi gợn; nền máy phẳng lì hoặc có rãnh song song đều.
- Độ chuyển lớp: tranh tốt có lớp gần nổi cao, rõ chi tiết; lớp xa nông, giản lược. Tranh vụng thì mọi lớp cao bằng nhau, nhìn như dán chồng.
- Chỗ khó: các khe hẹp giữa hai chân hạc, mặt dưới cành cây. Thợ kỹ vẫn làm sạch chỗ này; thợ ẩu bỏ qua vì người mua ít nhìn.
Học nghề ở làng chạm: con đường truyền thống
Theo lối cũ, người học bắt đầu bằng việc phụ: mài đục, quét bụi, đục nền, vạt góc. Chỉ khi đã quen tay mới được giao đục hoa lá đơn giản, rồi dần lên con vật, mặt người. Việc truyền nghề chủ yếu diễn ra trong gia đình và giữa thầy với trò trong xưởng, học bằng mắt và tay nhiều hơn bằng sách.
Điều thợ già hay nhắc người mới là bộ đục phải sắc. Đục cùn buộc phải đánh búa mạnh, dễ trượt tay, dễ toạc gỗ. Mài đục là việc đầu tiên mỗi sáng, chứ không phải việc làm khi "thấy cùn".
An toàn khi đứng xem trong xưởng
Xưởng chạm thường chật, nhiều bụi, có máy phay, máy cắt chạy cạnh nơi thợ đục tay. Khi vào xem:
- Đeo khẩu trang lọc bụi (loại N95 hoặc tương đương). Bụi gỗ, nhất là gỗ cứng nhiệt đới, có thể gây kích ứng, dị ứng; bụi gỗ được IARC xếp vào nhóm chất gây ung thư cho người.
- Đứng ở phía sau hoặc bên cạnh thợ, không đứng trước hướng lưỡi đục hay đường văng của máy.
- Không chạm vào dụng cụ khi chưa được mời; đục chạm sắc như dao cạo.
- Trẻ nhỏ đi cùng phải được giữ tay, không để chạy quanh máy.
Đề tài tranh chạm và cách bố cục
Tranh chạm treo tường là mặt hàng mà khách hay hỏi nhất ở Phù Khê. Đề tài quen thuộc gồm tùng hạc, tứ quý (mai, lan, cúc, trúc), bát tiên, cảnh làng quê với lũy tre, mái đình, con trâu. Cách bố cục cũng có quy luật: vật chính đặt lệch khỏi tâm, có khoảng trống cho mắt nghỉ, cảnh gần nổi cao ở phần dưới, cảnh xa nông dần lên phía trên như cách vẽ tranh phương Đông. Một bức chạm đẹp thường biết chừa trống; bức chạm kín mặt từ mép này sang mép kia nhìn thì công phu nhưng mỏi mắt.
Góc nhìn hôm nay: tay nghề nằm ở đâu khi máy đã vào làng
Phần lớn xưởng ở Phù Khê hôm nay kết hợp máy và tay. Máy lo phần nặng, lặp lại; tay lo phần tinh và phần "hồn". Đó không phải sự mất mát hoàn toàn: nhờ máy, thợ dồn thời gian cho chi tiết. Nhưng nó cũng đẩy thị trường sang hàng đồng loạt, nơi mép nét đều như in và đáy nền phẳng như kính.
Nếu bạn muốn ủng hộ nghề chạm tay, cách thiết thực là đặt hàng có yêu cầu rõ: ghi rõ phần nào phải đục tay, chấp nhận thời gian làm lâu hơn. Còn nếu chỉ đi xem, hãy dành thời gian ở một bàn thợ đục tinh. Mười phút nhìn một người vào lông chim bằng đục móc sẽ dạy bạn về chạm khắc nhiều hơn một buổi đi dạo phố trưng bày.
Câu hỏi thường gặp
Làng Phù Khê ở đâu?
Phù Khê thuộc khu Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nằm sát làng Đồng Kỵ, cách Hà Nội khoảng hơn hai mươi cây số. Có thể đi thăm cả hai làng trong một buổi.
Phù Khê nổi tiếng về gì?
Phù Khê được biết đến về tay nghề chạm khắc gỗ: tranh chạm treo tường, hoành phi câu đối, đồ thờ, tượng và các mảng chạm kiến trúc cho đình chùa. Làng cũng làm đồ gỗ nội thất như các làng xung quanh.
Làm sao biết bức chạm là đục tay hay máy?
Nhìn nghiêng dưới ánh sáng xiên. Đục tay để lại vết đục nhỏ đan nhau ở đáy, mép nét dứt khoát, các lớp nông sâu chuyển mềm. Máy CNC chưa sửa thường để lại rãnh song song đều và chiều sâu đồng loạt. Nhiều sản phẩm là kết hợp: máy làm thô, tay đục tinh.
Đặt một bức chạm ở làng nghề cần nói rõ những gì?
Nói rõ kích thước, loại gỗ, đề tài, mức độ chi tiết, phần nào bắt buộc đục tay và cách hoàn thiện (để mộc, dầu, sơn). Xin xem mẫu đã làm và ghi các thỏa thuận vào giấy. Giá thì nên hỏi nhiều xưởng.
Đứng xem thợ chạm có nguy hiểm không?
Không nguy hiểm nếu giữ khoảng cách, đứng sau hoặc bên cạnh thợ, không đứng trước hướng lưỡi. Nên đeo khẩu trang lọc bụi vì xưởng nhiều bụi gỗ và tránh lại gần máy đang chạy.
