Albrecht Dürer và con tê giác khắc gỗ năm 1515: vẽ thứ chưa từng thấy

Con tê giác của Albrecht Dürer là một bức tranh khắc gỗ năm 1515 vẽ một con vật mà ông chưa từng nhìn thấy. Dürer dựa vào một lá thư và một bức phác thảo gửi từ Lisbon, nơi một con tê giác Ấn Độ vừa cập cảng, rồi tưởng tượng ra bộ giáp, vảy và chiếc sừng nhỏ trên lưng. Tranh sai nhiều chỗ, nhưng nhờ được in khắc gỗ và in lại nhiều lần, nó trở thành hình ảnh con tê giác của người châu Âu trong gần ba thế kỷ.

Con tê giác thật ở Lisbon

Tháng 5 năm 1515, một con tê giác Ấn Độ được đưa tới Lisbon. Đây là món quà của vua xứ Gujarat gửi tới vua Bồ Đào Nha Manuel I, qua tay viên toàn quyền Afonso de Albuquerque ở Ấn Độ. Châu Âu khi ấy chưa thấy tê giác sống từ thời La Mã. Con vật trở thành chuyện lạ của cả thành phố, và theo các ghi chép, vua Manuel còn cho nó đấu với một con voi trước triều thần.

Cuối năm đó, vua Manuel quyết định đem tê giác tặng Giáo hoàng Leo X ở Rome. Con tàu chở nó gặp bão ở ngoài khơi bờ biển Ý đầu năm 1516 và bị đắm; con vật bị xích nên chết đuối. Xác nó được vớt lên, nhồi lại và theo nhiều nguồn vẫn được gửi tới Rome. Như vậy, con tê giác thật chỉ sống ở châu Âu chưa đầy một năm.

Dürer vẽ thứ mình chưa thấy

Dürer sống ở Nuremberg, cách Lisbon rất xa. Tin về con vật đến với ông qua thư từ của giới thương nhân, kèm một bức vẽ phác. Từ đó ông làm một bản vẽ bằng bút mực, nay ở British Museum, rồi chuyển thành tranh khắc gỗ. Tranh có một dòng chữ dài phía trên, kể lại những gì người ta đồn về con vật: rằng nó có màu như con rùa đốm, rằng nó là kẻ thù của voi.

So với tê giác Ấn Độ thật, tranh có mấy chỗ sai quen thuộc:

• Da con vật thành những tấm giáp có viền đinh tán, như áo giáp của hiệp sĩ. Tê giác Ấn Độ đúng là có những nếp da dày, gấp như tấm, nhưng không có đinh tán.
• Chân phủ vảy như chân bò sát.
• Trên vai có một chiếc sừng nhỏ xoắn, quay về phía trước. Tê giác Ấn Độ chỉ có một sừng ở mũi. Giới nghiên cứu sau này gọi chi tiết bịa này là "sừng nhỏ của Dürer".
• Toàn thân như được bọc kín, nặng nề, giống một cỗ máy hơn là một con vật.

Cùng năm ấy, hoạ sĩ Hans Burgkmair ở Augsburg cũng làm một bức khắc gỗ về chính con tê giác này. Tranh của Burgkmair được nhiều người cho là gần thực hơn. Nhưng tranh của Dürer lan rộng hơn hẳn.

Vì sao một bức khắc gỗ đi xa đến vậy

Câu trả lời nằm ở chất liệu. Một bức tranh sơn dầu chỉ có một bản. Một tấm ván khắc gỗ in được rất nhiều bản, giá rẻ, giấy mỏng, gấp lại được, gửi đi được. Tranh tê giác của Dürer được in nhiều lần, kể cả sau khi ông mất năm 1528, và những bản in muộn còn cho thấy vết nứt của ván gỗ đã cũ.

Rồi các bản in ấy được chép vào sách. Sách vạn vật học, sách địa lý, cả đồ trang trí, thảm treo tường, đều lấy hình tê giác của Dürer. Phải đến thế kỷ 18, khi một con tê giác cái tên Clara được đưa đi diễn khắp châu Âu từ những năm 1740, người ta mới có dịp vẽ tê giác thật, và hình ảnh của Dürer dần lùi lại. Câu chuyện này hay được dùng để nói về sức mạnh của hình ảnh in: một hình đẹp và dễ nhân bản có thể thắng sự thật trong rất lâu.

Nuremberg: thành phố của sách in khắc gỗ

Dürer lớn lên đúng ở nơi nghề in khắc gỗ đang sôi động nhất nước Đức. Từ năm 1486 ông học việc trong xưởng của hoạ sĩ Michael Wolgemut, một xưởng chuyên vẽ mẫu cho tranh khắc gỗ minh hoạ sách. Cha đỡ đầu của ông, Anton Koberger, là một trong những chủ nhà in lớn nhất châu Âu khi ấy.

Năm 1493, Koberger in cuốn Biên niên sử Nuremberg với minh hoạ từ xưởng Wolgemut. Sách có hơn một nghìn tám trăm hình khắc gỗ, nhưng số ván ít hơn nhiều: cùng một tấm ván thành phố được in lại để minh hoạ cho nhiều thành phố khác nhau, cùng một chân dung dùng cho nhiều vị vua. Người đọc thời ấy ít bận tâm. Với người học khắc gỗ hôm nay, chi tiết này nhắc rằng ván khắc là vốn liếng đắt giá, được dùng đi dùng lại tới khi mòn.

Lớn lên giữa những xưởng như thế, Dürer hiểu rõ cái gì khắc được và cái gì không. Ông vẽ cho người khắc, chứ không vẽ như cho tranh treo tường.

Ai thật sự cầm dao khắc

Ở Đức thời Dürer, nghề in khắc gỗ đã chia việc. Người vẽ vẽ hình trực tiếp lên mặt ván hoặc lên giấy dán lên ván. Thợ khắc chuyên nghiệp, tiếng Đức gọi là Formschneider, cầm dao khắc. Phần lớn các nhà nghiên cứu cho rằng Dürer vẽ lên ván, còn việc khắc do thợ chuyên nghiệp làm theo nét của ông. Điều này giống với cách chia việc của ukiyo-e Nhật Bản ba thế kỷ sau.

Nhìn kỹ bản in, có thể thấy dấu tay của người khắc trong cách xử lý vùng bóng. Dürer đưa vào khắc gỗ một lối tạo bóng bằng những đường song song cong theo khối, vốn là ngôn ngữ của khắc đồng. Thợ khắc phải giữ lại những gờ gỗ rất mảnh, đều đặn, sát nhau. Trên tấm giáp của con tê giác, những đường cong ấy cho cảm giác khối tròn dù chỉ có đen và trắng.

Dürer và khắc gỗ: vài mốc

• 1471: Albrecht Dürer sinh ở Nuremberg, con một thợ kim hoàn.
• 1498: loạt khắc gỗ Khải Huyền (Apocalypse) khổ lớn, đưa tên ông nổi khắp châu Âu.
• 1513–1514: ba tấm khắc đồng nổi tiếng, trong đó có Melencolia I.
• 1515: bản vẽ và tranh khắc gỗ Tê giác.
• 1528: Dürer mất ở Nuremberg; ván khắc của ông vẫn tiếp tục được in.

Dürer cũng là người rất ý thức về quyền tác giả. Chữ lồng "AD" của ông xuất hiện trên tranh như một nhãn hiệu, và ông từng phản đối người khác in giả tranh mình. Trên bức tê giác, chữ lồng ấy có mặt cùng năm 1515.

Góc nhìn hôm nay: con tê giác như một bài học khắc gỗ

Với người tập khắc, bức tê giác là một tài liệu học rất tốt. Hãy tìm một ảnh độ phân giải cao trên trang trực tuyến chính thức của British Museum hoặc National Gallery of Art (Washington), phóng to vùng chân và giáp, rồi để ý ba điều:

1. Đường bóng chạy theo khối: không có đường nào thẳng tuột vô nghĩa. Mỗi đường uốn theo bề mặt con vật.
2. Độ dày nét thay đổi: gần mép khối, các gờ gỗ dày lên, tạo bóng đậm; ở chỗ sáng, gờ mảnh lại.
3. Khoảng trắng được giữ: nền phía sau gần như trơn, để con vật nổi lên. Nền là phần gỗ bị đục hết đi.

Thử chép một mảnh nhỏ, chừng một bàn tay, lên tấm linoleum hoặc gỗ mềm. Khắc theo đúng hướng đường của Dürer. Một buổi làm sẽ dạy bạn về đọc khối nhiều hơn đọc mười trang sách.