Tạc đá đi theo một thứ tự cố định: bổ khối bằng búa và đục bạt, đẽo thô bằng đục mũi nhọn, đưa về hình bằng đục răng (đục răng cưa), làm phẳng bằng đục lưỡi bằng, rồi giũa, mài và đánh bóng. Mỗi bước để lại một kiểu vết riêng trên mặt đá, nên nhìn vết đục là biết pho tượng đã đi đến bước nào. Khác với gỗ, đá không có chuyện đục nhầm rồi đắp lại: thợ luôn làm từ ngoài vào, từng lớp mỏng dần.
Nguyên tắc gốc: lấy đi từng lớp
Điêu khắc đá là nghệ thuật trừ đi. Người thợ hình dung hình tượng nằm sẵn trong khối đá và bóc dần lớp bao quanh. Vì không thêm vào được, mọi kỹ thuật đều xoay quanh việc kiểm soát lượng đá lấy đi: lúc đầu bỏ đi nhiều và nhanh, càng về sau càng ít và chậm. Thợ giỏi luôn chừa "da" dự phòng quanh các chỗ quan trọng như mũi, ngón tay, mép áo, cho tới khi chắc chắn mới hạ xuống.
Bộ dụng cụ cơ bản và vết chúng để lại
| Dụng cụ | Dùng để | Vết để lại |
|---|---|---|
| Búa tạ, búa sắt | Đánh vào đục; búa nặng cho phá khối, búa nhẹ cho chi tiết | (không trực tiếp) |
| Đục bạt cạnh (đục phá) | Bổ cạnh, tách mảng lớn khỏi khối | Mặt vỡ thô, lởm chởm |
| Đục mũi nhọn | Đẽo thô, hạ khối nhanh | Rãnh lõm song song hoặc chéo |
| Đục răng (răng cưa) | Đưa bề mặt về gần hình, kiểm soát tốt hơn đục nhọn | Các vạch song song mảnh như vết lược chải |
| Đục lưỡi bằng | Làm phẳng, sắc cạnh | Mặt phẳng nhẵn tương đối |
| Đục tròn, đục khoan | Khoét lõm, tạo lỗ, rãnh sâu | Lõm tròn, lỗ khoan |
| Giũa, nạo đá | Gọt mịn các đường cong | Vân giũa mảnh |
| Đá mài, giấy nhám nước | Mài nhẵn, đánh bóng từ thô tới mịn | Bề mặt mịn, có thể bóng |
Những pho tượng dang dở của Michelangelo, như loạt Nô lệ (còn gọi Tù nhân) ở Galleria dell'Accademia, Firenze, là bài học trực quan nhất: trên cùng một pho tượng, bạn thấy cả mặt đá gần như thô, vạch đục răng chạy theo khối cơ, và phần da đã gần xong.
Các bước tạc một pho tượng đá
1. Chọn và kiểm tra khối đá
Thợ gõ nhẹ khắp khối để nghe tiếng: tiếng trong là đá liền, tiếng đục là có khe nứt bên trong. Làm ướt bề mặt cũng giúp lộ mạch vân và vết nứt nhỏ. Hướng mạch quyết định cách đặt tượng trong khối.
2. Lấy dấu và phá khối
Vẽ phác các mặt chính lên khối. Dùng đục bạt, búa nặng hoặc ngày nay là máy cắt lưỡi kim cương để bỏ những phần chắc chắn thừa. Cắt bằng máy phải phun nước liên tục.
3. Đẽo thô bằng đục mũi nhọn
Đục nghiêng một góc vừa phải so với mặt đá, đánh thành từng đường, bóc từng lớp. Không đục thẳng góc vào sâu: lực dồn vào trong có thể làm đá nứt ngầm, những vết nứt sẽ lộ ra khi đánh bóng.
4. Đưa về hình bằng đục răng
Đục răng ăn đá nhẹ hơn và đều hơn, cho phép thợ "nắn" khối. Các vạch đục răng thường chạy theo chiều khối cơ thể, tự nó đã tạo nhịp cho bề mặt.
5. Làm phẳng, tạo chi tiết
Đục lưỡi bằng làm sạch mặt, giữ cạnh. Đục nhỏ, khoan cho các chi tiết như lỗ tai, lọn tóc, khe ngón tay.
6. Giũa, mài, đánh bóng
Giũa tạo đường cong mịn. Rồi mài bằng đá mài hoặc giấy nhám nước, đi từ hạt thô đến hạt mịn, luôn giữ ướt. Đánh bóng là tuỳ ý đồ: có tượng để mặt đục răng có chủ đích, có tượng đánh bóng mịn như da.
Góc đục, lực búa và nhịp làm việc
- Góc: đục càng dựng đứng càng ăn sâu, càng dễ gây nứt; đục càng nằm thấp càng bóc mỏng. Người mới hay dựng đục quá đứng.
- Lực: nhiều nhát nhẹ, đều tay hiệu quả hơn ít nhát mạnh. Búa nặng không có nghĩa là đập mạnh, trọng lượng của búa làm việc thay cổ tay.
- Hướng: luôn đục từ phần đá dày về phía mép, không đục từ mép vào, vì mép đá mỏng dễ bể cả mảng.
- Nhịp: thợ đá giỏi xoay quanh khối liên tục, không đục mãi một mặt. Hình khối tròn phải được nhìn từ mọi phía.
Máy móc trong nghề đá hiện nay
Ở các làng đá Việt Nam như Non Nước, Ninh Vân, gần như xưởng nào cũng dùng máy cắt cầm tay lưỡi kim cương, máy mài và nhiều nơi có đục hơi (đục khí nén). Từ thế kỷ 19, thợ châu Âu dùng "máy lấy điểm" để chép tượng từ mẫu thạch cao sang đá theo hệ toạ độ; ngày nay có thêm máy CNC và quét 3D. Máy giúp phá khối nhanh, nhưng phần quyết định nét mặt, độ mềm của da, nếp áo vẫn là tay người.
An toàn khi tạc đá
- Bụi: bụi đá chứa silic gây bệnh bụi phổi silic, không chữa khỏi. Cắt mài phải phun nước, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn (P2/N95 trở lên, xưởng lớn dùng loại cao hơn), không thổi bụi, không quét khô.
- Mắt: mảnh đá văng rất nhanh. Kính bảo hộ là bắt buộc, kể cả khi chỉ gõ vài nhát.
- Tai: máy cắt và đục hơi rất ồn, dùng nút tai hoặc chụp tai.
- Tay: đeo găng, giữ đục chắc. Dùng máy rung lâu ngày có thể gây tổn thương mạch máu và thần kinh ở tay; nên nghỉ xen kẽ.
- Chân và lưng: giày mũi cứng, khối đá nặng phải nâng bằng dụng cụ hoặc nhiều người.
Bị thương do mảnh đá văng vào mắt, vết cắt sâu, máu không cầm: đi khám ngay.
Mài đục đá
Đục đá cùn đi rất nhanh, nhất là với đá cứng. Đục thép thường được mài lại trên đá mài hoặc máy mài, giữ đúng góc lưỡi; đục có lưỡi hợp kim cứng (carbide) bền hơn nhưng cần đá mài kim cương. Mài trên máy phải tránh làm lưỡi quá nóng đến đổi màu, vì thép bị mất độ cứng. Một chiếc đục sắc ăn đá đều và ít làm bể mép hơn đục cùn.
Góc nhìn hôm nay: đọc vết đục trên tượng
Lần tới đứng trước một pho tượng đá, cổ hay mới, hãy nhìn nghiêng sát bề mặt. Vạch song song mảnh là dấu đục răng, rãnh to là dấu đục nhọn, mặt bóng là đã qua mài. Ở tượng cổ Việt, chân bệ và mặt sau thường để lộ vết đục nhiều hơn mặt trước. Ở tượng hiện đại làm bằng máy, bạn có thể thấy vết lưỡi cắt tròn hoặc vết mũi phay đều đặn. Những vết ấy là nhật ký làm việc của người thợ, và đọc được chúng là bước đầu để xem điêu khắc bằng con mắt nghề.
Câu hỏi thường gặp
Tạc đá cần những dụng cụ gì?
Bộ cơ bản gồm búa, đục bạt, đục mũi nhọn, đục răng, đục lưỡi bằng, giũa và đá mài hoặc giấy nhám nước. Xưởng hiện nay dùng thêm máy cắt lưỡi kim cương, máy mài và đục hơi. Kính bảo hộ, khẩu trang lọc bụi và găng tay là bắt buộc.
Đục răng dùng để làm gì?
Đục răng có lưỡi chia nhiều răng nhỏ, ăn đá nhẹ và đều hơn đục mũi nhọn, dùng để đưa bề mặt về gần hình cuối cùng. Nó để lại các vạch song song mảnh như vết lược chải, thấy rõ trên các tượng dang dở.
Vì sao không được đục thẳng góc vào đá?
Đục dựng đứng dồn lực vào sâu bên trong, dễ gây nứt ngầm hoặc làm bể cả mảng. Thợ đục nghiêng để bóc từng lớp mỏng, đi từ phần dày ra phía mép.
Đánh bóng tượng đá thế nào?
Sau khi giũa, mài bằng đá mài hoặc giấy nhám nước từ hạt thô đến hạt mịn, luôn giữ ướt để không sinh bụi và không nóng mặt đá. Mức bóng tuỳ ý đồ của người tạc.
Tạc đá có hại sức khoẻ không?
Có nếu không bảo hộ. Bụi đá chứa silic gây bệnh bụi phổi silic; mảnh văng gây chấn thương mắt; tiếng ồn và rung của máy ảnh hưởng tai và tay. Phun nước khi cắt mài, đeo khẩu trang đạt chuẩn, kính, nút tai và nghỉ xen kẽ giúp giảm rủi ro.
