Tượng A Di Đà chùa Phật Tích: kiệt tác điêu khắc đá thời Lý năm 1057

Tượng A Di Đà chùa Phật Tích là pho tượng đá thời Lý, tạc năm 1057, còn gần như nguyên vẹn, được coi là tượng Phật cổ đẹp nhất còn lại của Việt Nam và đã được công nhận Bảo vật quốc gia. Tượng ngồi thiền trên toà sen đặt trên một bệ đá chạm rồng, nằm ở chùa Phật Tích, vùng Tiên Du cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Ai muốn hiểu điêu khắc Lý thì đây là nơi nên đứng trước tiên.

Chùa Phật Tích và năm 1057

Chùa Phật Tích nằm trên sườn núi Lạn Kha, tên chữ là Vạn Phúc tự. Theo các tư liệu về chùa thường được dẫn, năm 1057, đời vua Lý Thánh Tông, một ngọn tháp lớn được dựng ở đây và đặt tượng Phật. Pho A Di Đà bằng đá hiện còn được các nhà nghiên cứu gắn với đợt xây dựng này, nên thường được ghi niên đại 1057.

Ngọn tháp lớn thời Lý không còn. Chùa trải qua nhiều lần đổ nát và dựng lại; kiến trúc ta thấy hôm nay phần lớn là của các đợt trùng tu về sau. Điều đáng quý là pho tượng và một số hiện vật đá thời Lý vẫn còn, cho phép nhìn trực tiếp tay nghề của thợ đá gần một nghìn năm trước.

Tạo hình pho tượng: đọc từ trên xuống

Đầu và khuôn mặt

Tóc tượng kết thành những búi xoắn ốc nhỏ đều đặn, trên đỉnh có nhục kế (phần u nhô trên đỉnh đầu, một trong các tướng tốt của Phật). Khuôn mặt bầu, đầy đặn, mắt nhìn xuống, miệng thoáng nét cười. Nét mặt không nghiêm khắc mà hiền và tĩnh — một đặc điểm hay được nhắc khi so tượng Lý với tượng Phật cùng thời ở các nước lân cận.

Thân và áo

Tượng ngồi kiết già, hai tay đặt trong lòng theo thế thiền định. Áo cà sa mỏng, ôm sát thân, các nếp áo chỉ là những đường chạm nông chảy mềm, để lộ khối cơ thể bên dưới. Ở ngực có dải yếm buộc, trên đó chạm hoa văn tinh tế. Người thợ không cố khoe nhiều nếp vải; họ chọn ít đường mà đúng chỗ.

Toà sen và bệ

Tượng ngồi trên toà sen nhiều lớp cánh, cánh sen mập, đầu cánh hơi vểnh. Dưới toà sen là một bệ đá nhiều mặt, trên các mặt chạm rồng thân tròn uốn khúc mềm trong khung lá đề, xen sóng nước và hoa lá. Đây chính là kiểu "rồng hình sin" đặc trưng thời Lý: thân thon, uốn đều nhịp, nhỏ dần về đuôi.

Theo các số đo thường được dẫn, riêng pho tượng cao gần hai mét, tính cả bệ thì gần ba mét. Ai cần số chính xác nên tra hồ sơ Bảo vật quốc gia hoặc tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Vì sao các nhà nghiên cứu đánh giá cao đến vậy

Pho tượng là Bảo vật quốc gia theo danh mục do Thủ tướng công nhận. Nhiều bản sao, bản phỏng theo pho tượng này đã được tạc lại ở các chùa và bảo tàng — nếu thấy một pho A Di Đà Lý ở nơi khác, hãy hỏi đó là bản gốc hay bản phục chế.

Kỹ thuật tạc đá thời Lý: nhìn mà đoán tay nghề

Không có ghi chép về tên người thợ hay cách họ làm. Nhưng nhìn vào bề mặt đá, người làm nghề có thể đọc được vài điều.

• Khối trước, chi tiết sau. Tượng có khối tổng thể rất chắc: tam giác vững từ đầu xuống hai gối. Người thợ hẳn đã định khối lớn cực kỳ cẩn thận trước khi chạm tóc xoắn hay hoa văn. Với đá, nhát đã bạt không đắp lại được.
• Chạm nông có chủ ý. Nếp áo, dải yếm chạm nông chứ không khoét sâu, vừa giữ được độ bền của đá ở chỗ mỏng, vừa tạo cảm giác vải mỏng.
• Mặt đá được mài mịn. Bề mặt da, mặt tượng mịn hơn hẳn phần bệ — dấu vết của công đoạn mài sau khi đục.
• Bệ chạm như một tấm phù điêu chạy vòng. Các mặt bệ chạm nối nhau, rồng chạy liên tục, đòi hỏi tính toán trước toàn bộ hình trước khi bắt đầu.

Đừng bỏ qua hàng thú đá

Ở sân chùa Phật Tích có một hàng tượng thú bằng đá, cũng được xếp vào thời Lý: sư tử, voi, tê giác, ngựa, trâu, xếp thành từng cặp. Thú được tạc khối tròn, giản lược, nằm phục trên bệ hoa sen. Đây là một trong số ít bộ tượng thú Lý còn tại chỗ. Mỗi con một dáng, nhìn kỹ sẽ thấy thợ Lý không tả thực từng con mà nắm lấy cái khối — con voi nặng, con sư tử tròn, con ngựa thẳng lưng.

Hãy đi dọc hàng thú trước khi vào điện xem tượng Phật: bạn sẽ thấy cùng một bàn tay giản lược ấy trên cả tượng thú lẫn tượng thờ.

So với tượng Phật các thời sau

Đặt tượng A Di Đà Phật Tích cạnh tượng Phật thế kỷ 17–18 bằng gỗ sơn thếp ở các chùa Bắc Bộ, khác biệt hiện ra rõ:

• Chất liệu: Lý thiên về đá; thế kỷ 17–18 chủ yếu gỗ sơn thếp.
• Bề mặt: tượng đá Lý để mặt đá mịn tự nhiên; tượng gỗ về sau phủ sơn son, thếp vàng, có khi cả lớp sơn ta dày.
• Nếp áo: Lý tiết chế, ôm thân; về sau nếp áo dày, xếp nhiều lớp, có tính trang trí cao.
• Khuôn mặt: Lý bầu, hiền, trang nghiêm; về sau đa dạng hơn, có pho rất "người", có pho mang nét địa phương rõ.

Góc nhìn hôm nay: đến xem thế nào cho được việc

• Đi buổi sáng ngày thường. Ngày rằm, mồng một, dịp lễ hội đầu xuân chùa rất đông, khó đứng lâu trước tượng.
• Nhìn từ ba điểm. Thẳng mặt để thấy khối tam giác vững; nghiêng 45 độ để thấy nếp áo chảy; ngồi thấp xuống để nhìn bệ rồng ngang tầm mắt.
• Chú ý ánh sáng. Bệ chạm nông nên khó thấy dưới ánh sáng phẳng. Ánh nắng xiên qua cửa hoặc đèn pin chiếu chếch từ bên làm nổi hình rồng rõ hẳn. Hỏi người trông chùa trước khi dùng đèn, và không chạm tay vào tượng.
• Giữ lễ. Đây là tượng đang được thờ. Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, chụp ảnh không đèn flash và tránh lúc đang có lễ.
• Đọc thêm trước khi đi. Các nghiên cứu của Chu Quang Trứ về mỹ thuật Lý, các ấn phẩm về Bảo vật quốc gia của Cục Di sản văn hoá, và phòng trưng bày thời Lý ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giúp bạn có bối cảnh để so sánh.

Một việc làm được ngay: chụp riêng một tấm bệ rồng, về nhà đặt cạnh ảnh rồng thời Nguyễn ở một ngôi đình gần nhà. Đếm số khúc uốn của thân rồng. Sự khác nhau sẽ ở lại trong mắt bạn lâu hơn mọi bảng mô tả.