Chùa Mía ở làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội) nổi tiếng vì có một hệ tượng rất lớn, thường được kể là 287 pho, phần nhiều là tượng đắp bằng đất luyện phủ sơn, bên cạnh tượng gỗ và tượng đồng. Đây là nơi tốt nhất để học cách "đọc" một hệ tượng chùa Bắc Bộ: pho nào đặt ở đâu, vì sao xếp như vậy, và tượng đất khác tượng gỗ ra sao.
Chùa Mía là chùa nào
Chùa Mía có tên chữ Sùng Nghiêm tự, nằm trong làng cổ Đường Lâm, thị xã Sơn Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Theo tư liệu của chùa và làng, vào thế kỷ 17 một bà phi của nhà chúa Trịnh, quê ở vùng này, đã công đức tu sửa chùa quy mô lớn; dân làng tôn bà là "Bà Chúa Mía" và thờ bà trong chùa. Phần lớn hệ tượng được cho là hình thành từ đợt tu sửa ấy và các lần bổ sung về sau.
Chùa nằm giữa làng có nhà đá ong, cổng làng, đình Mông Phụ — cả vùng là một điểm đến đi bộ được trong một ngày.
Đọc một hệ tượng chùa Bắc Bộ
Chùa Bắc Bộ thường theo lối "tiền Phật hậu Thánh" hoặc "tiền Phật hậu Mẫu": điện Phật ở trước, phía sau hoặc bên cạnh thờ thánh, thờ mẫu, thờ hậu. Trong điện Phật, tượng được xếp thành nhiều lớp từ cao xuống thấp, từ trong ra ngoài. Hệ tượng chùa Mía đầy đủ đến mức bạn có thể tập gọi tên gần như mọi lớp.
| Lớp (từ trên cao xuống) | Thường gặp | Cách nhận ra |
|---|---|---|
| Tam thế | Ba pho Phật quá khứ, hiện tại, vị lai ngồi ngang hàng | Ba pho giống nhau, ngồi cao nhất, ở trong cùng |
| A Di Đà tam tôn | A Di Đà ở giữa, Quan Âm và Đại Thế Chí hai bên | Một pho Phật giữa, hai Bồ tát đứng hoặc ngồi hai bên |
| Thích Ca, Di Lặc | Thích Ca thuyết pháp; Di Lặc bụng to, cười | Di Lặc dễ nhận nhất vì dáng mập, áo mở |
| Cửu Long | Thích Ca sơ sinh đứng giữa, chín con rồng phun nước tắm | Pho nhỏ đứng, một tay chỉ trời một tay chỉ đất, quanh là rồng |
| Hộ pháp | Hai pho lớn đứng ở hai bên cửa vào | Mặc giáp, cầm vũ khí, một mặt hiền một mặt dữ |
| Đức Ông, Thánh Tăng | Hai pho thờ hai bên điện | Đức Ông mặc áo quan, Thánh Tăng mặc áo nhà sư |
| Dọc hai bên hành lang | La Hán, Thập điện Diêm vương, Bát bộ Kim Cương | Xếp thành dãy dài, mỗi pho một dáng |
Không phải chùa nào cũng đủ các lớp này, và cách xếp có thể khác theo vùng, theo đời trụ trì. Nhưng nắm được bảng trên, bước vào chùa nào bạn cũng không còn thấy "một rừng tượng" khó hiểu.
Tượng đất: chất liệu làm nên nét riêng của chùa Mía
Phần nhiều tượng chùa Mía là tượng đắp, không phải tạc. Đây là điểm khác biệt lớn với chùa Tây Phương hay Bút Tháp, nơi tượng gỗ chiếm ưu thế.
Làm tượng đất thế nào
- Dựng cốt: khung tre, gỗ làm xương, có khi quấn rơm, quấn dây cho đất bám.
- Đắp đất: đất sét được luyện kỹ, trộn sợi (rơm, giấy, bông…) cho dai, đắp từng lớp, để khô dần để không nứt.
- Tạo chi tiết: mặt, tay, nếp áo được nặn, gọt khi đất còn dẻo.
- Bó sơn: phủ nhiều lớp sơn ta, rồi sơn màu, sơn son, thếp vàng hoặc bạc ở chỗ cần.
Cách làm cụ thể thay đổi theo từng phường thợ, và tư liệu ghi chép quy trình ở riêng chùa Mía không nhiều. Bước trên là cách làm tượng đất truyền thống ở Bắc Bộ nói chung.
Tượng đất và tượng gỗ khác nhau ra sao
| Tượng đất đắp | Tượng gỗ tạc | |
|---|---|---|
| Nguyên lý | Đắp thêm — sai có thể đắp lại | Lấy đi — nhát đục rồi không lấy lại được |
| Kích thước | Làm được tượng rất lớn mà không cần cây gỗ to | Tượng lớn phải ghép nhiều khối |
| Chi tiết | Nếp áo mềm, dày, tròn | Nét sắc, có thể chạm rất mảnh |
| Điểm yếu | Sợ ẩm, sợ va đập; nứt lớp sơn là đất bên trong hút ẩm, bở | Sợ mối mọt, nứt theo thớ |
| Cách nhận ra | Gõ nhẹ nghe đục; chỗ vỡ thấy đất và sợi | Chỗ bong sơn thấy thớ gỗ |
Bạn không nên gõ vào tượng để thử. Nhưng ở những chùa có tượng hư đang chờ tu bổ, đôi khi thấy rõ lớp đất và sợi bên trong — đó là bài học vật liệu trực quan nhất.
Những pho nên tìm khi đến chùa Mía
- Toà Cửu Long: pho Thích Ca sơ sinh giữa chín con rồng, hay được người xem chú ý vì bố cục rồng uốn quanh rất sinh động.
- Bộ Bát bộ Kim Cương: tám vị hộ pháp, dáng mạnh, động tác lớn; tượng đất cho phép tạo những khối áo giáp, khăn bay rất bay bổng.
- Tượng Bà Chúa Mía: thờ trong chùa, cho thấy truyền thống thờ người có công với làng ngay trong không gian Phật giáo.
- Dãy La Hán và Thập điện: so với La Hán Tây Phương, La Hán chùa Mía có cảm giác dày, tròn hơn — đúng tính chất của chất liệu đất.
Bảo tồn: vì sao tượng đất khó giữ
Tượng đất sống được hàng trăm năm nhờ lớp sơn ta bọc ngoài. Một khi lớp sơn nứt, ẩm theo kẽ nứt vào trong, đất nở ra co lại theo mùa, sợi trong đất mục dần, tượng bở từ bên trong dù bên ngoài nhìn còn nguyên. Vì vậy:
- Không chạm tay, không dán giấy, không cài tiền lẻ vào tay tượng — những việc nhỏ ấy làm bong lớp sơn.
- Hương khói nhiều làm lớp sơn đen, bám muội; lau chùi sai cách (khăn ướt, chất tẩy) còn hại hơn. Việc làm sạch nên để người có chuyên môn bảo tồn.
- Tu bổ tượng cổ là việc của thợ có kinh nghiệm và có sự hướng dẫn của cơ quan quản lý di sản. Sơn lại bằng sơn công nghiệp, thếp nhũ thay vàng là cách "làm mới" đã xoá mất không ít tượng cổ.
Góc nhìn hôm nay: một ngày ở Đường Lâm
- Sáng: vào chùa Mía khi còn vắng. Mang theo bảng "các lớp tượng" ở trên, thử gọi tên từng lớp trước khi hỏi người trông chùa.
- Trưa: đi bộ các ngõ nhà đá ong, ghé đình Mông Phụ xem kết cấu gỗ đình.
- Chiều: quay lại chùa nếu muốn chụp ảnh — ánh chiều xiên vào hành lang làm nổi khối tượng đất.
- Giữ lễ: ăn mặc kín đáo, không chụp flash, hỏi trước khi chụp hậu cung.
Muốn đọc thêm về hệ tượng chùa Việt, tìm các công trình của Trần Lâm Biền về chùa Việt và đồ thờ, và của Chu Quang Trứ về tượng cổ. Giá vé, giờ mở cửa khu làng cổ nên xem trên trang chính thức của ban quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Mía có bao nhiêu pho tượng?
Chùa Mía thường được kể là có 287 pho tượng lớn nhỏ. Con số này phổ biến trong tài liệu giới thiệu, nhưng cách đếm (có tính tượng nhỏ, tượng mới bổ sung hay không) có thể khác nhau. Đây vẫn là một trong những chùa nhiều tượng nhất miền Bắc.
Chùa Mía ở đâu?
Chùa Mía, tên chữ Sùng Nghiêm tự, nằm trong làng cổ Đường Lâm, vùng Sơn Tây cũ, nay thuộc Hà Nội. Cùng chuyến có thể đi bộ thăm nhà đá ong và đình Mông Phụ.
Bà Chúa Mía là ai?
Theo tư liệu của chùa và làng, Bà Chúa Mía là một bà phi của nhà chúa Trịnh quê ở vùng này, đã công đức tu sửa chùa vào thế kỷ 17. Dân làng tôn bà là Bà Chúa Mía và thờ bà ngay trong chùa.
Tượng đất khác tượng gỗ thế nào?
Tượng đất được đắp bằng đất sét luyện trộn sợi trên một bộ cốt tre gỗ, rồi bó sơn; sai có thể đắp lại. Tượng gỗ được tạc, nhát đục rồi không lấy lại được. Tượng đất làm được khối lớn, nếp áo mềm, nhưng rất sợ ẩm khi lớp sơn bị nứt.
Thứ tự các pho tượng trong chùa Bắc Bộ là gì?
Thường từ trên cao xuống là Tam thế, A Di Đà tam tôn, Thích Ca, Di Lặc, toà Cửu Long; hai bên có Đức Ông, Thánh Tăng; cửa vào có Hộ pháp; hành lang có La Hán, Thập điện. Cách xếp có thể khác nhau tuỳ chùa.
