Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp: tượng gỗ năm 1656

Tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp là pho tượng gỗ sơn thếp tạc năm 1656, do một nghệ nhân họ Trương thực hiện theo dòng chữ khắc dưới bệ, và là Bảo vật quốc gia. Tượng ngồi trên toà sen, sau lưng xoè ra một vầng tay như hào quang, mỗi bàn tay nhỏ có một con mắt. Đây được coi là một trong những tượng gỗ đẹp nhất của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ 17.

Chùa Bút Tháp ở đâu, tượng nằm chỗ nào

Chùa Bút Tháp, tên chữ Ninh Phúc tự, nằm bên đê sông Đuống ở vùng Thuận Thành cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Chùa nổi tiếng không chỉ vì pho Quan Âm mà còn vì cả một quần thể nguyên vẹn hiếm có của thế kỷ 17: cầu đá có lan can chạm, ngọn tháp đá Báo Nghiêm nhiều tầng, các toà điện bằng gỗ, và hàng chục pho tượng cổ.

Pho Quan Âm nghìn mắt nghìn tay đặt ở một gian của toà điện chính, có rào chắn. Không gian khá tối, nên muốn xem kỹ phải đứng lâu cho mắt quen, hoặc chọn giờ có nắng hắt vào.

Năm 1656 và người thợ họ Trương

Dòng chữ khắc dưới bệ tượng ghi năm tạc và tên người thợ, cho biết tượng làm năm 1656 bởi một nghệ nhân họ Trương. Với tượng cổ Việt Nam, đây là điều rất hiếm: phần lớn tượng chùa không để lại tên thợ, và nhiều pho chỉ định được niên đại nhờ phong cách. Có được cả năm lẫn họ người làm, pho tượng trở thành một mốc chuẩn để các nhà nghiên cứu đối chiếu những tượng không ghi năm khác.

Ngoài họ Trương, tư liệu phổ biến không cho biết thêm điều gì chắc chắn về cuộc đời người thợ. Những câu chuyện kể thêm về ông nên được nghe như truyền thuyết.

Tạo hình: một pho tượng, ba tầng ý tưởng

Khối thân chính

Quan Âm ngồi kiết già, thân thẳng, khuôn mặt hiền, mắt nhìn xuống. Trên đầu tượng có nhiều đầu nhỏ xếp thành tầng như ngọn tháp — theo hình tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay quen thuộc trong Phật giáo Bắc tông. Có những đôi tay lớn chắp trước ngực, đặt trên gối, hoặc giơ lên cầm pháp khí.

Vầng tay hào quang

Sau lưng tượng, hàng trăm bàn tay nhỏ xoè ra, xếp thành nhiều lớp đồng tâm, tạo thành một vòng tròn như vầng hào quang. Mỗi bàn tay nhỏ có một con mắt chạm ở lòng bàn tay. Con số tay được đếm trong các tài liệu khác nhau không hoàn toàn giống nhau, nhưng đều xấp xỉ một nghìn — đúng như tên gọi. Nhìn từ chính diện, vầng tay vừa là hình học (những vòng đều nhau) vừa sống động (mỗi bàn tay một tư thế ngón hơi khác).

Toà sen và bệ

Tượng ngồi trên toà sen nhiều lớp cánh, đặt trên một bệ cũng được chạm trang trí. Khi xem, hãy nhìn cả bệ chứ đừng chỉ ngước lên vầng tay: thân tượng, toà sen và bệ được nghĩ như một khối liền, từ dưới vươn lên.

Theo các số đo thường dẫn, pho tượng tính cả bệ cao hơn ba mét rưỡi. Ai cần số chính xác nên tra hồ sơ Bảo vật quốc gia.

Kỹ thuật: làm sao tạc được nghìn tay

Không ai tạc nghìn tay từ một khúc gỗ. Nhìn cấu tạo, người làm nghề hiểu ngay đây là một kỳ công lắp ghép.

• Thân chính tạc từ khối gỗ lớn, có thể ghép nhiều khối, để giảm nứt.
• Tay lớn tạc rời rồi lắp bằng mộng vào vai, khuỷu. Cách này cho phép mỗi tay có tư thế riêng, và khi gãy có thể thay.
• Tay nhỏ tạc hàng loạt theo một mẫu, nhưng ngón được điều chỉnh để không đơn điệu, rồi cắm vào các vành gỗ cong làm khung hào quang.
• Toàn bộ được sơn son thếp vàng: nhiều lớp sơn ta lót, sơn son màu đỏ, rồi dát vàng lá. Lớp sơn vừa đẹp vừa bảo vệ gỗ khỏi ẩm và côn trùng.

Cái khó nhất không phải là tạc một bàn tay, mà là tính toán để hàng trăm bàn tay không rối. Vầng tay phải đọc được từ xa như một vòng tròn trọn, và gần thì mỗi bàn tay có hồn. Đó là bài toán bố cục, phải giải trên giấy hoặc trong đầu người thợ cả trước khi đục nhát đầu tiên.

So với tượng Quan Âm nghìn tay ở nơi khác

Nhiều chùa Bắc Bộ khác cũng có tượng Quan Âm nghìn tay. Đặt cạnh nhau, pho Bút Tháp nổi bật vì độ trọn vẹn và mốc năm chắc chắn.

Đừng chỉ xem pho Quan Âm

Bút Tháp là một trong số ít chùa giữ được cả quần thể kiến trúc thế kỷ 17. Mấy thứ nên dành thời gian:

• Cầu đá và lan can đá: các ô lan can chạm thú, chim, hoa lá — một kho phù điêu đá nhỏ, đáng đi chậm từng ô.
• Tháp Báo Nghiêm: tháp đá nhiều tầng, các mặt tháp chạm hình thú và hoa văn. Chất liệu đá giữ được độ sắc nét chạm lâu hơn gỗ.
• Các pho tượng khác: tượng các vị Phật, Bồ tát và tượng thờ hậu trong chùa — nhiều pho cùng thế kỷ, cho thấy một "trường phái" tượng của thời này.
• Kết cấu gỗ: vì kèo, cửa, ván gỗ có chạm hoa lá, rồng mây, cho thấy chạm kiến trúc đi cùng tượng thờ thế nào.

Góc nhìn hôm nay: xem tượng cho đúng cách

• Đứng xa trước, lại gần sau. Từ cửa gian thờ, nhìn tổng thể vầng tay như một vòng tròn. Rồi lại sát rào chắn để nhìn từng bàn tay, tìm con mắt trên lòng bàn tay.
• Xem bằng ánh sáng tự nhiên. Trong gian thờ thường tối; vào lúc nắng hắt xiên, lớp vàng thếp lên màu rất khác. Không dùng flash: ánh flash vừa làm ảnh bẹt, vừa không nên dùng với hiện vật sơn thếp cổ.
• Đếm thử một vòng tay. Chọn một vòng trong vầng hào quang và đếm bàn tay trong một phần tư vòng. Bạn sẽ thấy ngay quy mô công việc người thợ đã làm.
• Giữ lễ: đây là tượng đang được thờ. Không vượt rào, không chạm tay, nói nhỏ, hỏi người trông chùa trước khi chụp.
• Đọc thêm: các nghiên cứu của Chu Quang Trứ về tượng cổ Việt Nam có nhiều trang về Bút Tháp; tài liệu giới thiệu Bảo vật quốc gia của Cục Di sản văn hoá cho số liệu chính thức.

Có thể đi trong một ngày cùng chùa Dâu và chùa Phật Tích, đều ở Bắc Ninh: một bên là tượng gỗ thế kỷ 17, một bên là tượng đá thời Lý — hai cực của điêu khắc Phật giáo Việt.