Mười tám vị La Hán chùa Tây Phương là bộ tượng gỗ sơn thếp được nhiều nhà nghiên cứu xếp vào thế kỷ 18, giai đoạn cuối Lê – Tây Sơn, nổi tiếng vì mỗi pho một khuôn mặt, một dáng người, một tâm trạng riêng. Bộ tượng nằm ở chùa Tây Phương trên núi Câu Lậu, vùng Thạch Thất cũ, nay thuộc Hà Nội. Tên người tạc không được ghi lại; mọi câu chuyện gán tên thợ cụ thể đều chưa có chứng cứ.
Chùa Tây Phương: lên chùa phải leo
Chùa Tây Phương, tên chữ Sùng Phúc tự, nằm trên đỉnh một quả núi thấp. Muốn vào chùa phải leo một con dốc lát đá ong khá dài — hãy chuẩn bị giày đế bám và đi chậm. Kiến trúc chính là ba toà nối nhau theo chiều sâu, mái hai tầng chồng diêm, đầu đao cong, tường xây gạch, khung gỗ.
Các tư liệu thường dẫn cho biết chùa được tu bổ lớn vào cuối thế kỷ 18, thời Tây Sơn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng phần lớn hệ tượng hiện còn ra đời trong khoảng thời gian này, hoặc không xa trước đó. Trong chùa có tới hàng chục pho tượng, nhưng bộ La Hán là phần làm nên tên tuổi của Tây Phương.
La Hán hay tổ sư: tên gọi và nội dung
Người ta quen gọi là "18 vị La Hán". Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng các pho này thực chất thể hiện các vị tổ sư Thiền tông Ấn Độ trong truyền thừa của nhà chùa — những tên quen thuộc như Ca Diếp, A Nan Đà, Mã Minh, Long Thụ. Dù gọi bằng tên nào, ý tưởng của bộ tượng là giống nhau: những con người đã trải qua tu tập, mỗi người mang dấu vết riêng của cuộc đời mình trên thân thể.
Đó cũng là chỗ khác hẳn tượng Phật. Tượng Phật theo quy phạm: khuôn mặt viên mãn, tĩnh lặng, tỉ lệ chuẩn. Tượng La Hán được phép là người: gầy, già, nhăn, đang suy tư, đang giảng, đang trầm mặc.
Vì sao bộ tượng được đánh giá cao
Mỗi pho một tính cách
Đi dọc hai dãy tượng, bạn sẽ gặp một vị già gầy gò ngồi bó gối, xương sườn hiện rõ; một vị mặt cau lại như đang nghĩ một điều khó; một vị ngửa mặt, miệng hé như đang nói; một vị cúi đầu, mắt nhắm. Người thợ không lặp lại công thức nào. Mỗi pho là một nghiên cứu riêng về một con người.
Giải phẫu được nhấn, không được tả
Gân tay nổi, xương quai xanh lộ, da cổ chảy xuống, nhưng không phải kiểu giải phẫu chính xác của điêu khắc châu Âu. Thợ Việt nhấn những chỗ gợi tâm trạng: bàn tay gầy bám lấy gối, cái cổ rướn ra, nếp nhăn trán dồn lại. Phần còn lại giản lược đi để mắt người xem dồn vào chỗ cần dồn.
Áo và thân là một khối
Nếp áo không xếp đều như tượng Phật mà vắt, trùm, rủ theo tư thế. Khối áo làm bệ đỡ cho khuôn mặt, đưa mắt người xem từ dưới lên tới đầu.
Kỹ thuật: gỗ, sơn và tượng ngồi
| Yếu tố | Điều quan sát được | Ý nghĩa với người làm nghề |
|---|---|---|
| Gỗ | Tượng gỗ, thường được nói là gỗ mít — loại gỗ dẻo, thớ mịn, ít nứt, quen dùng cho tượng thờ | Chạm được chi tiết mảnh như gân tay, nếp nhăn |
| Ghép khối | Tượng tròn cỡ lớn thường ghép từ nhiều khối gỗ | Giảm nứt, tiết kiệm gỗ lớn, dễ sửa khi hư |
| Bề mặt | Phủ sơn ta, sơn son, có chỗ thếp; màu đã trầm theo thời gian | Lớp sơn bảo vệ gỗ khỏi ẩm và mọt |
| Tư thế | Mỗi pho một dáng ngồi khác nhau | Đòi hỏi dựng khối riêng từng pho, không dùng chung một mẫu |
Kích thước từng pho khác nhau đôi chút; tài liệu đo đạc có thể tra ở hồ sơ di tích hoặc các công trình nghiên cứu, không nên dựa vào số truyền miệng.
Những pho khác ở Tây Phương cũng đáng xem
- Tượng Tuyết Sơn: Thích Ca thời khổ hạnh trên núi Tuyết, thân gầy trơ xương, ngồi bó gối. Pho này thường được nhắc cùng bộ La Hán vì cùng tinh thần tả thân xác con người.
- Tượng Bát bộ Kim Cương: những vị hộ pháp dáng mạnh, cơ bắp, thế đứng động — đối lập với vẻ trầm của La Hán.
- Chạm khắc kiến trúc: đầu đao, cốn, các mảng gỗ có rồng, hoa lá, mây — nhìn để thấy chạm kiến trúc thế kỷ 18 đã tinh và mảnh thế nào.
La Hán Tây Phương khác tượng Phật ở đâu: bài học tạo hình
Với người học chạm khắc, bộ tượng này là một giáo trình về việc phá quy phạm có chủ đích. Tượng Phật có tỉ lệ cố định: đầu, thân, gối theo một khuôn đã định, nét mặt phải viên mãn. Thợ Tây Phương giữ khuôn ấy cho các pho Phật trên điện chính, nhưng khi tạc La Hán thì cố ý làm lệch: vai so lại, cổ rướn, đầu nghiêng, một bên gối cao hơn bên kia. Mỗi độ lệch là một lựa chọn, không phải sai sót.
- Đầu thường to hơn tỉ lệ thật để kéo mắt người xem vào khuôn mặt.
- Bàn tay được chạm kỹ hơn bàn chân, vì tay nằm gần mặt, cùng kể tâm trạng.
- Nếp áo đơn giản hơn tượng Phật, để khối thân gầy hiện ra dưới lớp vải.
Nếu bạn đang tập tạc tượng gỗ, hãy chụp nghiêng vài pho La Hán và vẽ lại chỉ bằng những đường khối lớn. Bạn sẽ thấy người thợ xưa dựng tượng từ vài khối đơn giản trước, rồi mới đến nếp nhăn — đúng nguyên tắc "khối lớn trước, chi tiết sau".
Từ tượng chùa đến văn học
Bộ tượng không chỉ nổi tiếng trong giới mỹ thuật. Bài thơ "Các vị La Hán chùa Tây Phương" của Huy Cận đã đưa những khuôn mặt gỗ này vào sách giáo khoa và trí nhớ nhiều thế hệ học sinh. Nhiều người lần đầu đến Tây Phương chính vì bài thơ ấy. Khi đứng trước tượng thật, bạn sẽ hiểu vì sao một nhà thơ có thể viết cả một bài chỉ từ những gương mặt gỗ — mỗi pho thật sự như đang kể một câu chuyện.
Góc nhìn hôm nay: cách xem để không chỉ "đi qua"
- Đi buổi sáng. Dốc lên chùa dễ đi hơn khi trời mát; ánh sáng sớm cũng dịu hơn vào các gian thờ.
- Chọn ba pho, ngồi với mỗi pho vài phút. Đừng cố xem cả mười tám trong mười phút. Chọn một vị gầy nhất, một vị biểu cảm mạnh nhất, một vị tĩnh nhất. Ngắm bàn tay trước, rồi khuôn mặt, rồi tư thế.
- Đổi góc nhìn. Nhiều pho thay đổi hẳn biểu cảm khi nhìn nghiêng. Đứng lệch sang trái, sang phải vài bước.
- Không chạm vào tượng. Lớp sơn cổ rất dễ bong; mồ hôi tay để lại dầu và muối trên bề mặt.
- Hỏi trước khi chụp. Có nơi trong chùa hạn chế chụp ảnh; không dùng flash.
- Đọc thêm. Các công trình về tượng cổ Việt Nam của Chu Quang Trứ, nghiên cứu về chùa Việt của Trần Lâm Biền có phân tích kỹ bộ tượng.
Một việc làm được ngay: trước khi đi, đọc lại bài thơ của Huy Cận. Đến nơi, thử tìm xem nhà thơ đã tả những pho nào. Việc đối chiếu chữ với gỗ khiến bạn nhìn chậm lại — và nhìn chậm là cách duy nhất để thấy hết những gì người thợ vô danh đã gửi vào đó.
Câu hỏi thường gặp
18 vị La Hán chùa Tây Phương được tạc vào thời nào?
Nhiều nhà nghiên cứu xếp bộ tượng vào thế kỷ 18, giai đoạn cuối Lê – Tây Sơn. Chùa có đợt tu bổ lớn vào cuối thế kỷ 18 thời Tây Sơn. Không có dòng chữ nào ghi năm tạc chính xác cho từng pho.
Ai tạc tượng La Hán chùa Tây Phương?
Không có tư liệu chắc chắn ghi tên người tạc. Đây là tác phẩm của những người thợ vô danh. Những câu chuyện gán tên một nghệ nhân cụ thể chưa có chứng cứ nên chỉ nên nghe như truyền thuyết.
Chùa Tây Phương ở đâu?
Chùa Tây Phương, tên chữ Sùng Phúc tự, nằm trên núi Câu Lậu, vùng Thạch Thất cũ, nay thuộc Hà Nội. Muốn vào chùa phải leo một con dốc đá khá dài.
Tượng La Hán Tây Phương làm bằng gỗ gì?
Tượng bằng gỗ phủ sơn, thường được nói là gỗ mít. Gỗ mít dẻo, thớ mịn, ít nứt nên hợp để chạm chi tiết mảnh như gân tay, nếp nhăn. Tượng được ghép từ nhiều khối và phủ sơn ta để bảo vệ.
Vì sao tượng La Hán Tây Phương nổi tiếng?
Vì mỗi pho có khuôn mặt, dáng ngồi và tâm trạng riêng, gầy guộc, già nua, suy tư, rất gần con người thật. Bộ tượng được coi là đỉnh cao của tượng gỗ Việt Nam và còn đi vào văn học qua bài thơ của Huy Cận.
