Con dấu hôm nay phần lớn không còn khắc tay trên đá hay gỗ: đó là dấu cao su đóng với hộp mực, dấu liền mực có mực ngấm sẵn trong thân, và dấu có mặt được khắc bằng laser hoặc làm từ nhựa cảm quang. Máy giúp con dấu rẻ, nhanh, chính xác; nhưng nguyên lý vẫn y như ấn triện xưa: khắc ngược, phần nổi nhận mực, ép lên giấy. Hiểu từng loại giúp chọn đúng dấu, đúng mực và giữ dấu được lâu.
Dấu cao su: từ lốp xe tới bàn văn phòng
Cao su tự nhiên dính nhớp khi nóng, giòn khi lạnh, không giữ hình. Bước ngoặt là quá trình lưu hoá: nấu cao su với lưu huỳnh để nó bền, đàn hồi. Charles Goodyear ở Mỹ được ghi nhận với khám phá này vào khoảng cuối thập niên 1830 và cấp bằng sáng chế năm 1844. Từ cao su lưu hoá, người ta làm được những mặt dấu ép khuôn đàn hồi, đóng được lên cả mặt hơi cong.
Con dấu cao su phổ biến từ cuối thế kỷ 19, ban đầu ở Mỹ và châu Âu. Cách làm cổ điển: khắc hoặc sắp chữ làm khuôn, ép cao su chưa lưu hoá vào khuôn dưới nhiệt, cao su chín thành mặt dấu, rồi dán lên đế gỗ. Chẳng bao lâu, mọi bàn giấy đều có con dấu ngày tháng, con dấu "đã nhận", "bản sao".
Bốn loại dấu thường gặp
| Loại | Cấu tạo | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Dấu cao su cán gỗ | Mặt cao su dán trên khối gỗ hay nhựa, chấm vào hộp mực riêng | Rẻ, đổi màu mực dễ, dùng cho nhiều bề mặt | Phải có hộp mực, dễ lem tay |
| Dấu tự động lật | Mặt dấu nằm trong khung, mỗi lần ấn lật xuống đóng rồi lật lên chạm tấm mực | Nhanh, đều, sạch tay, đóng hàng trăm lần liên tục | Khung cồng kềnh, chỉ một màu mực theo tấm |
| Dấu liền mực | Mặt dấu làm bằng vật liệu xốp vi lỗ, ngấm sẵn mực | Gọn, sạch, hình rất nét, đóng được vài nghìn lần mới bơm mực | Chỉ dùng loại mực đúng hãng; mặt dấu không thay được |
| Dấu khắc cứng (đá, gỗ, kim loại) | Mặt cứng, chấm son hoặc mực | Hình cố định, bền lâu, có giá trị thẩm mỹ | Chậm, cần tay nghề, cần son tốt |
Mặt dấu được làm thế nào ngày nay
Khắc laser
Máy laser, thường là laser CO2, quét lên tấm cao su chuyên dụng và đốt bay phần nền, để lại phần chữ nổi. Máy làm theo file thiết kế trên máy tính, nên có thể khắc được nét mảnh, chữ nhỏ, logo phức tạp. Người làm phải nhớ lật ngược hình trong file trước khi khắc.
Về an toàn: khắc laser cao su sinh khói và mùi, phải có hệ thống hút khói thải ra ngoài. Nên dùng loại cao su được bán riêng cho khắc laser. Tuyệt đối không khắc laser lên PVC hay nhựa vinyl: chúng sinh khí clo và axit clohydric, độc với người và ăn mòn máy. Không để máy laser chạy khi không có người trông, và đeo kính bảo hộ đúng bước sóng của máy.
Nhựa cảm quang
Một tấm nhựa lỏng hoặc tấm nhựa nhạy sáng được phơi dưới đèn tia cực tím qua một tấm phim âm bản. Chỗ có ánh sáng chiếu tới thì đông cứng, chỗ bị che thì được rửa đi. Kết quả là mặt dấu trong suốt hoặc mờ đục, nét rất sắc. Dấu nhựa trong hay được dùng cho người làm sổ tay, thủ công, vì có thể nhìn xuyên qua để đóng đúng chỗ.
Ép khuôn truyền thống
Vẫn còn dùng cho dấu số lượng lớn: làm khuôn kim loại hoặc nhựa cứng, ép cao su vào dưới nhiệt. Một khuôn ra rất nhiều mặt dấu giống hệt.
Chọn mực theo bề mặt
- Giấy văn phòng: mực dấu gốc nước thông thường.
- Giấy bóng, nhựa, kim loại, thuỷ tinh: mực gốc dung môi khô nhanh, chuyên cho bề mặt không thấm. Mở cửa thông gió khi dùng.
- Vải: mực in vải, thường phải ủi nhiệt để bám bền.
- Sổ tay, thủ công: mực gốc bột màu bền sáng hoặc mực nhũ.
- Thư hoạ, giấy dó: son dầu truyền thống với dấu đá; không nên dùng mực dấu nước vì dễ loang trên giấy thấm.
Không đổ mực khác loại vào dấu liền mực: mực sai có thể làm tắc lỗ xốp vĩnh viễn.
Thú vui mới: dấu sổ tay, dấu kỷ niệm, dấu sáp
Bên cạnh dấu văn phòng, con dấu đang có một đời sống thứ hai trong thủ công. Người làm sổ tay dùng dấu hoa văn, dấu khung, dấu chữ để trang trí. Nhiều điểm đến, quán sách, bảo tàng đặt sẵn một con dấu kỷ niệm cho khách đóng vào sổ. Người ta lại khắc dấu cao su tại nhà bằng tẩy khối, đúng cách người xưa khắc đá, chỉ khác chất liệu.
Dấu sáp niêm thư cũng trở lại: một con dấu kim loại nhỏ, thường khắc chữ cái đầu hoặc hình, ấn vào giọt sáp đang mềm trên phong bì. Về nguyên lý, nó giống hệt phong nê thời Tần Hán, chỉ thay đất sét bằng sáp. Con dấu sáp được khắc chìm để in lên sáp thành hình nổi. Khi đun sáp, dùng thìa đun riêng, không để trẻ tự làm, và có sẵn nước lạnh nếu sáp nóng dính tay.
Giữ con dấu cho bền
- Dấu cao su: lau mặt dấu bằng khăn ẩm hoặc khăn chuyên dụng sau khi dùng; không ngâm cả đế gỗ vào nước. Tránh nắng, mặt cao su để lâu dưới nắng sẽ cứng và nứt.
- Dấu liền mực: đậy nắp ngay sau khi dùng. Khi hình nhạt, bơm vài giọt đúng loại mực vào mặt dấu, chờ ngấm rồi đóng thử.
- Dấu nhựa trong: dán lên tấm đế trong, cất phẳng trên tấm nhựa, tránh bụi bám làm mất độ dính.
- Dấu đá, dấu gỗ: lau sạch son bằng giấy mềm, cất trong hộp lót vải, tránh nhiệt.
Một câu về dấu pháp nhân
Con dấu của doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức là chuyện pháp lý theo quy định riêng; muốn biết, hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc cơ quan có thẩm quyền. Bài này chỉ bàn con dấu như đồ dùng, thú thủ công và di sản.
Góc nhìn hôm nay: máy không thay được việc đọc bố cục
Máy laser khắc được mọi thứ có trong file, kể cả một bố cục tồi. Phần khó vẫn là phần người: chọn chữ, cân nét, chừa khoảng trắng, như người khắc ấn triện vẫn làm. Một bài tập hay: thiết kế một con dấu tên trên máy tính, in ra giấy đúng cỡ, dán lên tường, nhìn từ xa hai mét trong ba ngày. Bố cục nào vẫn dễ chịu sau ba ngày mới đem đi khắc, dù bằng laser hay bằng tay. Nhát khắc của máy cũng như nhát dao của người: đã khắc thì không lấy lại được.
Câu hỏi thường gặp
Dấu liền mực là gì?
Dấu liền mực có mặt dấu bằng vật liệu xốp vi lỗ ngấm sẵn mực, đóng thẳng lên giấy không cần hộp mực. Hình dấu rất nét và đóng được vài nghìn lần trước khi phải bơm thêm đúng loại mực.
Dấu cao su được làm bằng cách nào?
Ngày nay mặt dấu cao su thường được khắc bằng laser trên tấm cao su chuyên dụng, hoặc ép cao su vào khuôn dưới nhiệt. Một số dấu dùng nhựa cảm quang đông cứng dưới đèn tia cực tím.
Có khắc laser con dấu trên nhựa PVC được không?
Không. Khắc laser PVC hay nhựa vinyl sinh khí clo và axit clohydric, độc với người và ăn mòn máy. Chỉ dùng cao su hoặc vật liệu được bán riêng cho khắc laser, kèm hệ thống hút khói ra ngoài.
Đóng dấu lên nhựa, kim loại dùng mực gì?
Dùng mực dấu gốc dung môi khô nhanh, chuyên cho bề mặt không thấm. Mực dấu gốc nước thông thường sẽ không bám và dễ lem trên các bề mặt này.
Dấu sáp niêm thư hoạt động thế nào?
Nhỏ một giọt sáp nóng lên phong bì, ấn con dấu kim loại khắc chìm vào khi sáp còn mềm, chờ nguội rồi nhấc ra. Sáp đông lại thành hình nổi, giống nguyên lý phong nê đất sét thời xưa.
