Một bức chạm đi qua bốn chặng: lên mẫu (vẽ và can hình lên gỗ), vạc phôi (cưa và đục bỏ phần gỗ chắc chắn không dùng tới), đục thô (dựng các mảng khối lớn, xác định độ cao thấp) và đục tinh (làm nét, đánh nền, sửa chi tiết). Thứ tự này không đảo được: làm chi tiết trước khi khối đã đúng thì đến lúc chỉnh khối, chi tiết sẽ bị đục mất. Ở xưởng lớn, mỗi chặng có thể do một người khác nhau làm.
Chặng một: mẫu vẽ, chưa động tới gỗ
Mọi bức chạm tốt bắt đầu bằng một bản vẽ đúng kích thước thật. Vẽ nhỏ rồi "chạm phóng lên" bằng mắt là nguồn gốc của rất nhiều tỉ lệ lệch. Bản vẽ của thợ chạm khác bản vẽ của hoạ sĩ ở chỗ nó phải trả lời được câu hỏi: mảng nào cao nhất, mảng nào thấp nhất, chỗ nào chồng lên chỗ nào. Nhiều thợ đánh bóng bằng bút chì hoặc ghi số tầng (1 là cao nhất, 2, 3…) ngay trên bản vẽ để biết lớp nào sẽ đục sâu tới đâu.
Với tượng tròn, bản vẽ ít nhất phải có hai hình chiếu: chính diện và mặt bên. Một số xưởng nặn mẫu đất sét nhỏ trước để xem khối, nhất là với tượng có tư thế phức tạp.
Hai điều cần kiểm ngay ở chặng này:
- Chiều thớ. Đặt bản vẽ lên phôi, xoay sao cho các chi tiết dài, mảnh (đuôi, râu, cành) chạy dọc thớ.
- Độ dày phôi. Đo chỗ nổi cao nhất của hình, cộng phần nền còn lại, xem phôi có đủ dày không. Thiếu dày thì phải giảm độ nổi, không thể "đắp thêm".
Can mẫu lên gỗ
Có ba cách phổ biến:
- Giấy than. Đặt giấy than giữa bản vẽ và gỗ, tô lại nét bằng bút bi cạn mực. Nhanh, rõ, hợp với mặt phẳng.
- Dán mẫu giấy. In hoặc vẽ mẫu ra giấy mỏng, dán thẳng lên gỗ bằng hồ dán bóc được, đục xuyên qua giấy. Hợp với chạm lộng vì đường cưa nằm ngay trên giấy.
- Vẽ thẳng bằng bút chì. Thợ lâu năm thường vẽ tay trực tiếp, nhất là với hoa văn lặp lại như hồi văn, lá đề mà họ đã thuộc.
Với tượng tròn, nét can chỉ dùng được cho mặt phẳng ban đầu của phôi. Khi đã đục, mọi đường can đều mất, nên thợ phải vẽ lại liên tục bằng bút chì trên mặt mới. Thói quen "đục một lớp, vẽ lại một lớp" là ranh giới giữa người làm theo cảm hứng và người làm có kiểm soát.
Chặng hai: vạc phôi
Vạc phôi là bỏ đi phần gỗ chắc chắn nằm ngoài hình. Ở bức chạm nổi, đó là cắt viền ngoài và hạ sơ bộ những vùng nền rộng. Ở tượng tròn, đó là cưa bỏ các góc vuông của khúc gỗ theo đường bao hình chiếu chính diện và hình chiếu bên. Ở chạm lộng, đó là khoan mồi và cưa lọng những ô sẽ thủng.
Đây là chặng tốn sức nhất nhưng ít rủi ro nhất, nên ở xưởng thường giao cho thợ phụ, và ngày nay nhiều xưởng làm bằng máy cưa, máy phay. Nguyên tắc duy nhất: chừa dư. Phần thừa ở chặng này còn sửa được; phần thiếu thì không.
Chặng ba: đục thô, dựng khối
Đục thô là xác định các tầng cao thấp. Với chạm nổi, thợ đi quanh đường viền hình bằng đục tách hoặc cắt chặn, rồi hạ nền về gần độ sâu cuối. Sau đó đánh dấu các tầng của hình (ví dụ con chim ở tầng cao nhất, cành ở tầng giữa, lá phía sau ở tầng thấp) và hạ từng tầng.
Ở chặng này mọi mặt vẫn còn phẳng hoặc gần phẳng, như những bậc thang. Chưa vê tròn gì cả. Người mới hay sốt ruột vê tròn ngay cánh hoa đầu tiên; kết quả là cánh hoa ấy cao hơn hay thấp hơn mọi thứ xung quanh, phải hạ lại và mất luôn phần đã làm.
Với tượng tròn, đục thô là chia khối lớn: đầu, thân, tay, bệ. Thợ hay nói "đục từ khối vuông sang khối tám mặt rồi mới tròn": cắt các cạnh vuông thành mặt vát trước, rồi mới làm mềm.
Chặng bốn: đục tinh, đánh nền, làm nét
Khi mọi tầng đã đúng chỗ, thợ mới chuyển sang tạo hình chi tiết: vê tròn cánh hoa, tạo lòng lá, chuốt nếp áo, khắc vảy, lông, gân. Đục dùng ở chặng này nhỏ hơn, nông hơn, nhát đi dài và đều hơn. Lưỡi phải liếc thường xuyên vì đây là chặng mặt cắt còn lại trên sản phẩm.
Đánh nền thường là việc cuối cùng của bức chạm nổi: nền được san phẳng đều bằng đục bạt hoặc đục vũm rất nông, hoặc được tạo chất (nền chấm). Sau cùng là "sửa": đi lại toàn bộ đường viền, làm sạch góc khuất, sửa các chỗ sứt nhỏ.
Bảng tóm tắt bốn chặng
| Chặng | Mục tiêu | Dụng cụ chính | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Lên mẫu | Bản vẽ đúng cỡ, có tầng cao thấp, đúng chiều thớ | Bút chì, giấy than, thước | Vẽ nhỏ rồi phóng bằng mắt |
| Vạc phôi | Bỏ gỗ chắc chắn thừa | Cưa, khoan, đục vũm sâu, vồ | Cắt sát quá, không chừa dư |
| Đục thô | Dựng đúng các tầng và khối lớn | Đục tách, đục bạt, vũm vừa | Làm chi tiết quá sớm |
| Đục tinh | Hình, nét, nền hoàn chỉnh | Vũm nông, đục rãnh, dao trổ | Lưỡi cùn để lại vết xơ |
Chia việc trong xưởng truyền thống
Ở nhiều xưởng chạm đồ thờ và đồ nội thất, người vẽ mẫu, người phá phôi và người đục tinh là những người khác nhau. Người vẽ mẫu thường là thợ cả, nắm bố cục và tầng lớp. Thợ trẻ học việc từ khâu phá phôi, đánh nền, rồi mới được giao đục tinh những phần ít quan trọng, cuối cùng mới tới mặt người, đầu rồng. Cách chia này không chỉ để tiết kiệm thời gian của thợ giỏi: nó cũng là con đường học nghề, vì người phá phôi mỗi ngày đều nhìn thợ cả làm tinh ngay cạnh mình.
Ngày nay, khâu vạc phôi và đục thô ở nhiều nơi đã giao cho máy phay CNC; người thợ nhận phôi gần đúng hình và chỉ làm tinh. Đó là một lý do khiến phân biệt chạm tay và chạm máy trở thành câu hỏi của người mua.
Góc nhìn hôm nay: áp dụng cho bức chạm nhỏ của bạn
Dù chỉ là một tấm phù điêu bằng bàn tay, hãy làm đủ bốn chặng. Vẽ trên giấy trước, đánh số tầng, can lên gỗ, vẽ mũi tên chiều thớ ở góc phôi. Cố định phôi bằng cảo hoặc ê-tô có đệm gỗ; không giữ phôi bằng tay khi đục bằng vồ. Đục thô xong, dừng lại, chụp một tấm ảnh dưới ánh sáng xiên rồi nhìn trên điện thoại: ảnh nhỏ giúp mắt thấy khối tổng thể, chỗ nào sai tầng hiện ra ngay. Chỉ khi ảnh ấy "đọc" được hình, mới chuyển sang đục tinh.
Câu hỏi thường gặp
Quy trình chạm khắc gỗ gồm những bước nào?
Quy trình thường có bốn chặng: lên mẫu, vạc phôi, đục thô và đục tinh. Lên mẫu là vẽ và can hình lên gỗ; vạc phôi là bỏ gỗ thừa; đục thô dựng các tầng khối; đục tinh làm nét và đánh nền. Thứ tự này không nên đảo.
Can mẫu lên gỗ bằng cách nào?
Ba cách phổ biến là dùng giấy than tô lại nét, dán mẫu giấy thẳng lên gỗ rồi đục xuyên qua, hoặc vẽ tay trực tiếp bằng bút chì. Dán mẫu giấy hợp với chạm lộng. Với tượng tròn, phải vẽ lại liên tục sau mỗi lớp đục.
Vạc phôi là gì?
Vạc phôi là bỏ đi phần gỗ chắc chắn nằm ngoài hình bằng cưa, khoan, đục lớn. Đây là chặng tốn sức nhưng ít rủi ro, nên thường giao cho thợ phụ hoặc máy. Nguyên tắc là luôn chừa dư.
Vì sao không nên làm chi tiết ngay từ đầu?
Khi các tầng khối chưa đúng, chi tiết làm sớm sẽ bị đục mất lúc chỉnh lại khối. Chạm khắc chỉ lấy đi, không đắp lại được. Dựng đúng khối lớn trước giúp chi tiết sau đó chỉ cần làm một lần.
