Thớ gỗ: vì sao đục xuôi thớ thì mượt, đục ngược thớ thì sứt mẻ

Gỗ được tạo từ hàng triệu sợi xếp gần song song dọc thân cây, giống một bó ống hút dán vào nhau. Đục xuôi thớ là cho lưỡi đi theo hướng các sợi đang "chạy ra" khỏi mặt gỗ, nên lưỡi cắt đứt từng sợi gọn gàng và mặt cắt bóng. Đục ngược thớ là cho lưỡi đâm vào chỗ các sợi đang "lặn vào" trong gỗ, lưỡi không cắt mà nạy, sợi bị bẩy lên, toạc sâu vào trong và để lại vết sứt. Hiểu được điều này, người thợ chỉ cần đổi hướng đục là hết xước, không cần thêm sức.

Thớ gỗ là gì, nhìn ở đâu

Chữ "thớ" trong tiếng Việt dùng cho cả hướng sợi gỗ lẫn độ mịn của nó. Trong bài này, thớ là hướng của sợi. Khi một cây đứng, các sợi chạy từ gốc lên ngọn. Xẻ cây thành ván, các sợi chạy theo chiều dài tấm ván, nhưng hiếm khi song song hoàn hảo với mặt ván: chúng thường xiên nhẹ, lên rồi xuống, có chỗ uốn quanh mắt gỗ.

Có ba mặt gỗ cần phân biệt:

• Mặt dọc thớ (mặt ván, mặt cạnh): nơi thấy vân, sợi nằm gần song song mặt.
• Mặt đầu thớ (hai đầu khúc gỗ): nơi thấy vòng năm, sợi đâm thẳng ra như đầu cây chổi.
• Vùng thớ xoắn, thớ quanh mắt: sợi đổi hướng liên tục, đục theo hướng nào cũng có chỗ ngược.

Vì sao xuôi thớ thì mượt, ngược thớ thì sứt

Hình dung một chồng giấy đặt nghiêng trên bàn, các tờ dốc lên về phía bạn. Lấy dao đẩy từ chỗ cao xuống chỗ thấp của chồng giấy: lưỡi lướt trên từng mép, cắt gọn. Đẩy theo chiều ngược lại, từ chỗ thấp lên chỗ cao: lưỡi chui xuống dưới mép tờ giấy, nạy chúng lên, chồng giấy toạc ra.

Gỗ cũng vậy. Khi sợi gỗ xiên so với mặt đang đục, đi theo chiều sợi từ chỗ cao xuống chỗ thấp là xuôi thớ. Đi theo chiều ngược lại, lưỡi đục chui vào kẽ giữa các sợi và tách chúng ra trước khi kịp cắt. Gỗ tách theo thớ dễ hơn rất nhiều so với cắt ngang thớ, nên vết toạc chạy vượt lên trước mũi đục, đi sâu xuống dưới đường bạn định. Đó là lý do một vết ngược thớ có thể ăn mất cả mảng chi tiết.

Đọc thớ trước khi đục: bốn cách

1. Nhìn mặt cạnh. Các đường vân trên cạnh tấm ván cho thấy sợi đi xiên lên hay xuống so với mặt trên. Nếu vân dốc lên về phía phải, đục mặt trên từ phải sang trái là xuôi thớ.
2. Nhìn mặt đầu. Vòng năm cho biết khúc gỗ nằm ở đâu trong thân cây: gần tâm hay gần vỏ, xẻ xuyên tâm hay xẻ tiếp tuyến. Gỗ xẻ xuyên tâm thường ổn định và đều thớ hơn.
3. Vuốt tay. Vuốt dọc mặt gỗ đã bào: chiều xuôi thớ thấy trơn, chiều ngược thấy hơi ram ráp như vuốt ngược lông.
4. Cắt thử. Đẩy một nhát dao nông ở chỗ không quan trọng. Phoi cuộn, mặt bóng: xuôi. Mặt xơ, có dằm: ngược. Đây là cách chắc nhất.

Thớ trên một hình cong: chỗ đổi chiều

Bức chạm không phẳng. Khi đục một chiếc lá nổi, mặt lá uốn từ gân giữa xuống mép. Một nửa lá bạn đục xuôi thớ khi đi từ gân ra mép, nửa kia phải đi theo chiều khác. Trên một khối cầu như đầu tượng, chiều xuôi thớ đổi ở mỗi góc phần tư.

Quy tắc dễ nhớ của nhiều thợ: đục "xuống dốc" theo sợi. Ở một chỗ lồi (đỉnh đồi), đi từ đỉnh xuống hai bên. Ở một chỗ lõm (lòng thuyền), đi từ hai mép vào đáy. Vì sợi chạy xuyên qua chỗ lồi hay chỗ lõm, cứ đi từ chỗ cao của sợi xuống chỗ thấp là xuôi.

Cắt ngang thớ và đầu thớ: vấn đề khác hẳn

Khi lưỡi đi vuông góc với sợi (ngang thớ), không có chuyện xuôi hay ngược: lưỡi phải cắt đứt từng sợi một. Rủi ro ở đây là mép bị sứt khi lưỡi ra khỏi cạnh gỗ, vì những sợi cuối không còn gì đỡ phía sau. Cách xử lý quen thuộc: cắt chặn (rạch một đường thẳng đứng làm ranh giới) trước, hoặc đục từ hai phía vào giữa để không bao giờ "thoát lưỡi" ra mép.

Mặt đầu thớ khó nhất. Sợi đâm thẳng vào lưỡi, lưỡi cùn sẽ nghiền chúng thay vì cắt, để lại mặt bạc trắng, xơ. Ở đây chỉ có ba thứ giúp được: lưỡi thật sắc, ăn rất mỏng, và cắt kéo xiên (lưỡi vừa tiến vừa trượt ngang) thay vì đâm thẳng.

Thớ xoắn, mắt gỗ và thớ đan

Nhiều loài gỗ nhiệt đới có thớ đan: các lớp sợi xoắn ngược chiều nhau theo từng năm, nên trên cùng một mặt ván có dải xuôi xen dải ngược. Đục kiểu gì cũng có chỗ xước. Cách sống chung là lưỡi cực sắc, ăn mỏng, cắt kéo xiên, và chấp nhận dùng đục nạo hay giấy ráp ở bước hoàn thiện.

Mắt gỗ là chỗ một cành từng mọc ra. Quanh mắt, sợi uốn như nước chảy quanh hòn đá, còn bản thân mắt thường cứng, giòn, dễ bật ra. Người mới nên bố trí hình sao cho mắt gỗ nằm ở vùng nền hoặc phần sẽ bị bỏ đi; đừng đặt mắt gỗ vào chỗ mặt người hay ngón tay.

Thớ quyết định cả bố cục

Thớ không chỉ là chuyện từng nhát đục. Nó quyết định chỗ nào của hình sẽ bền, chỗ nào sẽ gãy. Một chiếc đuôi chim mảnh chạy dọc thớ thì dẻo, chịu được; cũng chiếc đuôi đó chạy ngang thớ chỉ cần chạm nhẹ là gãy rời. Thợ chạm lộng và chạm bong vì vậy luôn xoay mẫu sao cho các chi tiết dài, mảnh nhất chạy theo chiều dọc thớ. Khi can mẫu lên gỗ, hãy vẽ một mũi tên chỉ chiều thớ ở góc phôi, để mỗi lần cầm đục là thấy ngay.

Góc nhìn hôm nay: luyện mắt đọc thớ

Bài tập đơn giản: lấy một thanh gỗ mềm dài khoảng hai gang tay, kẹp chặt vào ê-tô. Dùng đục vũm nhỏ khoét một rãnh lõm dọc thanh, đi từ hai đầu vào giữa. Sau đó cố ý khoét một đoạn theo chiều ngược lại và so hai vết. Rồi tạc một quả trứng nhỏ trên đầu thanh: bạn sẽ cảm thấy bằng tay chỗ chiều thớ đổi. Khi tập, luôn đẩy lưỡi ra xa người, tay còn lại đặt sau lưỡi; dao, đục phải sắc, vì lưỡi cùn bắt bạn phải đẩy mạnh và đó là lúc trượt tay.

Lần sau đến một ngôi đình cổ hay bảo tàng, hãy để ý: chỗ nào trên bức chạm sứt mẻ nhiều nhất? Gần như luôn là những chi tiết mảnh nằm ngang thớ. Đó là bài học đọc thớ của thợ xưa, viết bằng chính những vết vỡ.