Tạc tượng gỗ tròn là làm một khối đứng độc lập, nhìn được từ mọi phía. Nguyên tắc cốt lõi là đi từ khối lớn tới chi tiết: định tỉ lệ và tư thế bằng những mảng phẳng to trước, sau đó mới chia nhỏ, và mặt, tay, ngón là những thứ làm sau cùng. Tượng hỏng thường không hỏng ở chi tiết, mà hỏng vì tỉ lệ tổng thể sai từ những giờ đầu, khi gỗ thừa đã bị bỏ đi không lấy lại được.
Chọn và chuẩn bị khúc gỗ
Tượng tròn thường tạc từ một khúc thân cây hoặc một khối ghép. Với khúc thân, điều cần lo trước tiên là tâm gỗ, cái lõi nhỏ ở giữa vòng năm. Gỗ co ngót không đều quanh tâm, nên khúc tròn còn nguyên tâm rất dễ nứt toác hình nan quạt khi khô. Thợ có mấy cách xử lý:
- Bổ đôi khúc gỗ qua tâm, tạc trên một nửa (hợp tượng phù điêu nổi cao hoặc tượng dẹt).
- Giữ nguyên khúc nhưng khoét lõi từ phía sau hoặc từ đáy, để thành gỗ mỏng đều, co ngót đỡ dồn. Tượng thờ Việt thường có lỗ khoét ở lưng hoặc đáy, vừa giảm nứt vừa phục vụ nghi lễ.
- Dùng gỗ đã khô rất kỹ, hoặc ghép khối từ nhiều thanh khô.
Hướng thớ cũng quan trọng: với tượng đứng, thớ chạy dọc từ chân lên đầu, nên cổ, cổ tay, cổ chân là những điểm yếu nếu chúng mảnh. Cánh tay giang ngang sẽ nằm ngang thớ và dễ gãy; nhiều tượng gỗ cổ giữ tay sát thân hoặc ôm vật trước ngực một phần vì lý do này.
Tỉ lệ: đo bằng đầu
Cách đo truyền thống ở cả phương Đông lẫn phương Tây là lấy chiều cao đầu làm đơn vị. Trong hội hoạ và điêu khắc châu Âu, người đứng thường được dựng khoảng bảy rưỡi đến tám đầu. Ở Á Đông, thợ vẽ và thợ tạc hay truyền một câu khẩu quyết đại ý: đứng bảy, ngồi năm, xếp bằng ba rưỡi, tức tượng đứng cao khoảng bảy đầu, tượng ngồi ghế khoảng năm đầu, tượng ngồi xếp bằng khoảng ba đầu rưỡi.
Tượng thờ không nhất thiết theo tỉ lệ người thật. Đầu tượng Phật, tượng thánh thường to hơn tỉ lệ tự nhiên để người đứng dưới ngước lên vẫn thấy mặt rõ, và để tượng có dáng vững chãi. Đó là lựa chọn có chủ ý của thợ, không phải lỗi. Khi tự tạc, hãy quyết định tỉ lệ ngay từ đầu và ghi ra.
| Dáng tượng | Chiều cao gợi ý (tính bằng đầu) | Điểm cần canh |
|---|---|---|
| Người đứng, tỉ lệ tự nhiên | Khoảng 7–8 | Đường hông nằm gần giữa chiều cao |
| Người ngồi ghế | Khoảng 5 | Đùi nằm ngang, đầu gối nhô ra trước |
| Ngồi xếp bằng, kiết già | Khoảng 3,5 | Bề ngang hai gối gần bằng chiều cao từ gối tới vai |
| Tượng thờ, tượng tiểu | Thường ít đầu hơn | Đầu to cho dáng vững, nhìn rõ từ dưới |
Từ hai hình chiếu tới khối vuông
Bắt đầu bằng hai bản vẽ đúng cỡ: chính diện và mặt bên. Vẽ hình chiếu chính diện lên mặt trước khối gỗ, hình chiếu bên lên mặt bên. Cưa hoặc đục bỏ phần ngoài đường bao chính diện, rồi vẽ lại hình chiếu bên (vì mặt bên đã bị cắt mất một phần nét) và cưa bỏ tiếp. Bạn sẽ có một khối vuông vức nhưng đã có dáng: nhìn trước đúng, nhìn nghiêng đúng.
Từ đây, thợ cắt các cạnh vuông thành mặt vát (từ bốn cạnh thành tám cạnh), rồi mới làm tròn dần. Cách nghĩ này giữ cho khối luôn có mặt phẳng rõ ràng, dễ đo, dễ so hai bên. Người mới hay vê tròn ngay, và một khối tròn trơn rất khó biết là mình đang lệch về đâu.
Chia khối lớn: đầu, ngực, hông
Thân người có thể quy về ba khối chính: khối đầu, khối ngực (lồng ngực, vai) và khối hông (xương chậu). Ba khối này nối với nhau bằng cổ và eo, và trong tư thế tự nhiên chúng hiếm khi thẳng hàng: hông nghiêng một bên thì vai nghiêng bên kia. Định đúng ba khối và hướng của chúng là định được dáng tượng.
Ở tượng ngồi thờ, bệ, vạt áo và hai đầu gối tạo thành một khối tam giác vững. Đường nếp áo chạy từ vai xuống gối không chỉ để trang trí; nó nối các khối lại thành một dòng chảy. Thợ giỏi làm nếp áo ở mức khối trước, dạng các mặt phẳng lớn, rồi mới khắc nếp.
Thứ tự từ thô tới tinh
- Hai hình chiếu, cưa bao.
- Vát cạnh, định ba khối chính và trục tư thế.
- Tách tay khỏi thân, tách đầu gối, bệ. Chừa dư cho mọi phần nhô ra.
- Đi vòng quanh, so hai bên, chỉnh tỉ lệ. Chỉ ở bước này mới quyết định chỉnh lớn.
- Nếp áo, tóc ở mức khối.
- Bàn tay, bàn chân ở mức khối, sau đó mới tách ngón.
- Mặt: vị trí mắt, mũi, miệng chia trước bằng các đường ngang, rồi mới tạo hình. Mặt luôn làm cuối, khi mọi thứ khác đã ổn.
Lý do mặt làm cuối rất thực tế: mặt là phần người xem nhìn đầu tiên và là phần khó nhất. Nếu làm mặt trước, mọi điều chỉnh sau đó về tỉ lệ đầu đều buộc bạn đục lại mặt.
Giữ tượng trong lúc tạc
Tượng tròn không kẹp ê-tô dễ như tấm phẳng. Những cách thợ hay dùng:
- Chừa một khối đế thừa dưới chân tượng để kẹp ê-tô, tới cuối mới cắt bỏ.
- Bắt vít từ dưới đáy tượng xuống một tấm bàn hoặc bàn xoay, để xoay được mà không phải nhấc tượng.
- Với tượng nhỏ, đặt trên túi cát hoặc tấm da dày, nhưng khi đã dùng đục với vồ thì tượng phải được cố định chắc, không giữ bằng tay.
Tay giữ tượng luôn nằm sau hướng lưỡi đi. Khi phải đục về phía mình, xoay tượng thay vì xoay hướng đục.
Góc nhìn hôm nay: tập trên một tượng nhỏ
Bài tập đầu tiên tốt nhất là một khối ngồi đơn giản, cao khoảng một gang tay, như một con mèo cuộn tròn hay một nhà sư ngồi thiền giản lược. Hình dáng này ít phần nhô ra, nằm gọn trong khối, dạy được cách chia khối và làm việc với hai hình chiếu. Sau đó hãy đến bảo tàng hoặc một ngôi chùa có tượng gỗ cổ, đứng nhìn tượng từ bên cạnh: bạn sẽ nhận ra nhiều tượng thờ có mặt bên rất phẳng, dáng như một tấm ván dày, vì thợ xưa tạc từ phôi xẻ và tối ưu cho cái nhìn chính diện. Biết điều đó, bạn sẽ hiểu bức tượng hơn cả người hướng dẫn kể về nó.
Câu hỏi thường gặp
Tạc tượng gỗ bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ hai bản vẽ đúng cỡ, chính diện và mặt bên, vẽ lên hai mặt khối gỗ rồi cưa bỏ phần ngoài đường bao. Sau đó vát cạnh, chia ba khối đầu, ngực, hông. Chi tiết và mặt làm sau cùng.
Tỉ lệ tượng người là bao nhiêu đầu?
Tượng người đứng theo tỉ lệ tự nhiên thường khoảng bảy đến tám đầu. Khẩu quyết Á Đông thường kể đứng bảy, ngồi năm, xếp bằng ba rưỡi. Tượng thờ thường cố ý làm đầu to hơn để dáng vững và nhìn rõ từ dưới.
Vì sao tượng gỗ hay bị nứt dọc?
Gỗ co ngót không đều quanh tâm, nên khúc gỗ tròn còn nguyên tâm dễ nứt hình nan quạt khi khô. Thợ thường bổ đôi khúc gỗ, khoét lõi từ lưng hoặc đáy, hoặc dùng gỗ đã khô kỹ. Tượng thờ Việt thường có lỗ khoét ở lưng hoặc đáy.
Vì sao mặt tượng phải làm sau cùng?
Mặt là phần khó nhất và được nhìn đầu tiên. Nếu làm mặt trước, mọi điều chỉnh tỉ lệ đầu sau đó sẽ buộc phải đục lại mặt. Làm cuối giúp mặt chỉ phải làm một lần trên một khối đã đúng.
