Auguste Rodin (1840–1917) là nhà điêu khắc Pháp làm việc chủ yếu bằng tay trên đất sét; từ mẫu đất, xưởng của ông đúc khuôn thạch cao, rồi xưởng đúc đổ đồng, còn tượng đá cẩm thạch phần lớn do các thợ đá lành nghề trong xưởng tạc theo mẫu dưới sự chỉ đạo của ông. Hiểu chuỗi đất – thạch cao – đồng – đá ấy giúp trả lời câu hỏi hay gặp nhất: một tượng "Người suy tư" đúc sau khi Rodin mất có còn là tác phẩm gốc không.
Rodin là ai, vì sao quan trọng
Rodin sinh ở Paris năm 1840, từng nhiều lần thi trượt trường Mỹ thuật, làm thợ trang trí kiến trúc nhiều năm trước khi thành danh. Ông được coi là cầu nối giữa điêu khắc thế kỷ 19 và điêu khắc hiện đại: thay vì tượng nhẵn bóng lý tưởng hoá, ông để lại dấu tay, vết nặn, những thân người dang dở, những mảnh tay chân đứng một mình như tác phẩm hoàn chỉnh.
Các tác phẩm quen thuộc: Người suy tư, Nụ hôn, Những người dân thành Calais, tượng Balzac, và công trình lớn nhất đời ông, Cửa Địa ngục.
Chuỗi vật liệu: một tác phẩm, nhiều dạng
| Bước | Ai làm | Vật liệu | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| 1. Nặn | Rodin | Đất sét (có khi sáp) | Đây là chỗ tay nghệ sĩ in trực tiếp lên tác phẩm |
| 2. Đúc thạch cao | Thợ đúc thạch cao trong xưởng | Thạch cao | Giữ lại hình đất sét trước khi đất khô nứt; từ đây Rodin sửa, cắt, ghép tiếp |
| 3. Đúc đồng | Xưởng đúc chuyên nghiệp | Đồng | Từ mẫu thạch cao làm khuôn, đổ đồng; có thể đúc nhiều bản |
| 4. Tạc đá | Thợ đá (praticien) trong xưởng | Cẩm thạch | Chép từ mẫu thạch cao sang đá bằng phương pháp lấy điểm; Rodin duyệt và có khi tự sửa |
Với Rodin, điêu khắc trước hết là nặn — đắp thêm, khác Michelangelo là người tạc đá, chỉ lấy đi. Đó là hai triết lý đối lập trong cùng một nghề: một bên "tìm hình trong khối", một bên "xây hình từ không".
Thạch cao: trái tim của xưởng Rodin
Đất sét ướt không giữ được lâu: khô là co, nứt. Vì thế mẫu đất gần như luôn được đúc ra thạch cao. Nhưng ở xưởng Rodin, thạch cao không chỉ là bản lưu. Ông dùng các bản thạch cao như bộ phận lắp ghép: một cánh tay đúc nhiều lần, ghép vào các thân khác nhau; một nhân vật trong Cửa Địa ngục được tách ra, phóng to, thành một tác phẩm độc lập. Người suy tư ban đầu chính là một nhân vật ngồi trên đỉnh cửa ấy.
Bảo tàng Rodin ở Paris và Meudon giữ hàng nghìn bản thạch cao, nhiều bản còn vết ghép, vết cắt, đinh ghim — dấu vết quý nhất để hiểu cách ông làm việc.
Đồng: mỗi bản đúc có phải "bản gốc"?
Từ một khuôn, có thể đúc nhiều bản đồng. Rodin đúc nhiều bản cho các tác phẩm ăn khách khi còn sống. Trước khi mất, ông hiến toàn bộ tác phẩm, xưởng và quyền tái bản cho nhà nước Pháp; Bảo tàng Rodin từ đó nắm quyền đúc các bản mới.
Luật Pháp về sau quy định giới hạn số bản đúc được coi là bản gốc của một tác phẩm điêu khắc ở mức 12 bản (gồm cả các bản dành cho nghệ sĩ và bản thử). Vì vậy:
- Một bản Người suy tư đúc sau năm 1917 bởi Bảo tàng Rodin, trong giới hạn số bản, vẫn được coi là bản gốc hợp lệ, dù Rodin không trực tiếp giám sát.
- Bản đúc lại từ một bản đồng có sẵn (không phải từ khuôn gốc) thường nhỏ hơn một chút vì đồng co khi nguội, chi tiết mờ hơn — đó là lý do giới sưu tầm rất quan tâm đến nguồn gốc khuôn.
- Trên đế các bản đồng thường có dấu xưởng đúc và số thứ tự bản. Khi gặp một "tượng Rodin" ở đâu đó, hỏi về dấu ấy là câu đầu tiên nên hỏi.
Đá: Rodin và các thợ đá
Những tượng cẩm thạch nổi tiếng như Nụ hôn được tạc bởi các thợ đá lành nghề trong xưởng theo mẫu thạch cao của Rodin, bằng phương pháp lấy điểm: đo các điểm chuẩn trên mẫu bằng compa hoặc khung đo, rồi khoan tới đúng độ sâu tương ứng trên khối đá, nối các điểm lại bằng đục. Rodin theo dõi, chỉ dẫn, có khi tự làm phần hoàn thiện.
Đặc điểm hay thấy ở tượng đá của xưởng Rodin là thân người nhẵn mịn nổi lên từ một khối đá còn thô, như đang hiện ra khỏi đá. Đây là sự đối lập có chủ đích — và gợi lại các tượng "Tù nhân" dang dở của Michelangelo mà Rodin rất ngưỡng mộ.
Nhà điêu khắc Camille Claudel từng làm việc trong xưởng Rodin trước khi theo con đường riêng; tác phẩm của bà ngày nay có bảo tàng riêng ở Pháp và được đánh giá độc lập.
Những tác phẩm nên biết
- Cửa Địa ngục: đặt làm từ năm 1880 cho một bảo tàng dự kiến, lấy cảm hứng từ Thần khúc của Dante. Rodin làm suốt mấy chục năm, không bao giờ coi là xong; bản đồng đầu tiên chỉ được đúc sau khi ông mất.
- Người suy tư: từ nhân vật ngồi trên đỉnh cửa, phóng to thành tượng lớn độc lập.
- Những người dân thành Calais: tượng đài cho thành phố Calais, sáu nhân vật đứng ngang mặt đất, không bệ cao — một quyết định táo bạo thời đó.
- Balzac: tượng nhà văn khoác áo choàng, khối gần như một tảng đá dựng đứng; khi trình bày đã gây tranh cãi lớn.
Góc nhìn hôm nay: xem Rodin ở đâu, xem gì
- Bảo tàng Rodin, Paris (dinh thự Hôtel Biron, nơi Rodin từng làm việc những năm cuối đời): vườn có Người suy tư, Cửa Địa ngục, Những người dân thành Calais; bên trong có Nụ hôn bằng cẩm thạch và nhiều tác phẩm nhỏ.
- Meudon: nhà và xưởng của Rodin ở ngoại ô Paris, nơi giữ nhiều bản thạch cao.
- Nhiều bảo tàng trên thế giới có bản đồng Rodin. Vé, giờ: xem trang chính thức của từng nơi.
- Khi xem bản đồng: đi sát vào bề mặt — những vết ngón tay, vết miết dao nặn vẫn còn nguyên trong đồng. Đó là "chữ ký" thật của Rodin.
Một việc làm được ngay: nặn một bàn tay bằng đất sét hoặc đất nặn, để lại vết ngón cái trên bề mặt thay vì vuốt nhẵn. Rồi so với một bàn tay bạn gọt bằng gỗ. Bạn sẽ cảm được ngay khác biệt giữa "đắp thêm" và "lấy đi" — hai con đường của cùng một nghề.
Câu hỏi thường gặp
Rodin tạc tượng bằng đá hay nặn bằng đất?
Rodin làm việc chủ yếu bằng cách nặn đất sét. Mẫu đất được đúc ra thạch cao, từ đó đúc đồng hoặc để các thợ đá trong xưởng tạc sang cẩm thạch bằng phương pháp lấy điểm, dưới sự chỉ đạo của ông.
Có bao nhiêu bức tượng Người suy tư?
Có nhiều bản đồng Người suy tư ở các kích thước khác nhau, đúc khi Rodin còn sống và sau khi ông mất, rải rác ở nhiều bảo tàng trên thế giới. Bảo tàng Rodin giữ quyền đúc và luật Pháp giới hạn số bản được coi là bản gốc.
Tượng Người suy tư ban đầu là gì?
Người suy tư ban đầu là một nhân vật ngồi trên đỉnh tác phẩm Cửa Địa ngục, lấy cảm hứng từ Thần khúc của Dante. Rodin sau đó phóng to nhân vật này thành một tác phẩm độc lập.
Tượng đồng đúc sau khi Rodin mất có phải bản gốc không?
Các bản do Bảo tàng Rodin đúc từ khuôn gốc, trong giới hạn số bản theo luật Pháp (12 bản), được coi là bản gốc hợp lệ. Bản đúc lại từ một bản đồng có sẵn thường nhỏ hơn và mờ chi tiết, không được coi là bản gốc.
Bảo tàng Rodin ở đâu?
Bảo tàng Rodin chính nằm ở Paris, trong dinh thự Hôtel Biron có vườn tượng. Ngoài ra có cơ sở ở Meudon, nơi Rodin sống và làm việc, giữ nhiều bản thạch cao. Giờ mở cửa và giá vé xem trang chính thức.
