Borobudur ở miền Trung đảo Java, Indonesia, là đền Phật giáo dựng khoảng thế kỷ 8–9, mang trên tường các tầng hành lang hơn 2.600 tấm phù điêu đá theo số liệu của UNESCO và ban quản lý, cùng khoảng năm trăm tượng Phật. Phù điêu được sắp để người hành hương vừa đi vòng theo chiều kim đồng hồ vừa đọc, tầng thấp kể chuyện nhân quả và đời trước của Đức Phật, tầng cao dần tới giáo lý. Đi hết các tầng là đi hết một cuốn sách bằng đá.
Borobudur là gì
Borobudur không phải một ngôi đền có điện thờ bên trong. Nó là một khối kiến trúc xây bằng đá bao lấy một quả đồi, gồm sáu tầng nền vuông bên dưới, ba tầng nền tròn bên trên, và một bảo tháp lớn ở đỉnh. Các tầng vuông có hành lang với tường hai bên phủ phù điêu; các tầng tròn có hàng chục bảo tháp nhỏ đục lỗ, mỗi bảo tháp chứa một tượng Phật ngồi.
Công trình thường được gắn với triều Sailendra ở Java, khoảng cuối thế kỷ 8 – đầu thế kỷ 9. Về sau Borobudur bị bỏ hoang, tro núi lửa và cây rừng phủ lên. Đến đầu thế kỷ 19 nó được người châu Âu "tìm lại", rồi qua hai đợt trùng tu lớn: đầu thế kỷ 20 và đợt có sự hỗ trợ của UNESCO trong khoảng 1975–1982. UNESCO ghi danh "Quần thể đền Borobudur" là Di sản Thế giới năm 1991.
Đá andesite: xếp chứ không khối liền
Khác với Kailasa tạc từ một khối núi, Borobudur được xếp từ hàng chục nghìn khối đá andesite — loại đá núi lửa xám, xốp vừa, khai thác từ sông suối và đồi quanh vùng. Các khối được đẽo mộng khít với nhau, không dùng vữa.
Phù điêu được chạm sau khi tường đã xếp xong, hình chạy qua nhiều khối đá. Andesite cứng hơn sa thạch Angkor, nhưng đủ mềm để chạm nổi khá sâu; bề mặt hơi sần do hạt đá. Nhiều nghiên cứu cho rằng các mặt phù điêu từng được phủ vữa mỏng và tô màu, nay đã mất.
Đọc Borobudur từ dưới lên
| Tầng (thường được mô tả) | Nội dung phù điêu | Ý nghĩa theo cách hiểu phổ biến |
|---|---|---|
| Chân đế "ẩn" | Cảnh nhân quả: việc làm thiện, ác và quả báo (Karmavibhangga) | Cõi dục — thế giới của ham muốn |
| Các hành lang tầng vuông | Cuộc đời Đức Phật (Lalitavistara), các tiền thân (Jataka), chuyện cầu đạo của Sudhana (Gandavyuha) | Cõi sắc — con đường tu tập |
| Các tầng tròn | Không còn phù điêu; các bảo tháp đục lỗ chứa tượng Phật | Cõi vô sắc — vượt khỏi hình tướng |
Cách chia ba cõi là cách giải thích phổ biến của giới nghiên cứu; Borobudur không để lại văn bản nào tự giải thích ý đồ của người xây.
Chân đế bị che
Tầng phù điêu dưới cùng, kể chuyện nhân quả, bị một lớp nền đá bao phủ ngay từ thời xây dựng — có thể để gia cố công trình bị lún. Cuối thế kỷ 19, người ta tháo tạm lớp nền để chụp ảnh từng tấm, rồi lấp lại. Ngày nay chỉ một góc phía đông nam được để lộ cho người xem.
Kỹ thuật kể chuyện trên đá
Từng tấm, từng cảnh
Mỗi tấm phù điêu là một khung chữ nhật, thường kể một cảnh. Nhân vật chính lớn hơn, đặt ở vị trí nổi bật; người phụ nhỏ hơn, xếp phía sau. Cây cối, nhà cửa, thuyền, thú vật làm bối cảnh.
Đời sống Java thế kỷ 8–9 hiện ra
Để kể chuyện kinh Phật, thợ chạm đặt nhân vật vào khung cảnh quen thuộc với họ: nhà sàn, chợ, nhạc cụ, thuyền buồm có cột chống ngoài. Vì vậy phù điêu Borobudur là nguồn tư liệu quý về đời sống, trang phục, kiến trúc, tàu thuyền của Java thời ấy — như cảnh sinh hoạt trên vì kèo đình làng Việt là tư liệu về làng Bắc Bộ thế kỷ 16–17.
Chạm sâu vừa phải, đọc được gần
Hành lang khá hẹp, người xem đứng gần tường. Thợ chạm đủ sâu để có khối, nhưng không quá nổi để hành lang khỏi chật. Đây là bài toán khoảng cách nhìn giống như diềm Parthenon, giải theo một cách khác.
Bài học cho người chạm
Phù điêu Borobudur cho thấy một quy tắc kể chuyện bằng hình mà người chạm gỗ cũng dùng được: mỗi khung một khoảnh khắc, nhân vật chính lớn nhất, hướng nhìn và cử chỉ tay của các nhân vật phụ đều chỉ về nhân vật chính. Khi chạm một tấm phù điêu kể chuyện — dù chỉ là cảnh bé cho gà ăn — hãy kiểm tra xem mọi ánh mắt trong tranh có cùng dẫn về một điểm không.
Những tượng Phật
Ở các tầng vuông, tượng Phật ngồi trong khám trên lan can, nhìn ra bốn hướng. Mỗi hướng có một thế tay (mudra) khác nhau. Ở các tầng tròn, tượng ngồi trong bảo tháp đục lỗ hình thoi hoặc vuông, nhìn được qua khe. Rất nhiều tượng đã mất đầu — có đầu tượng nằm trong bảo tàng ở nhiều nước.
Một tục lệ du khách từng làm là thò tay qua lỗ bảo tháp để chạm vào tượng "cầu may". Việc này làm mòn và hư tượng, nay không được phép.
Bảo tồn: nước, tro núi lửa và bước chân
- Nước: mưa nhiệt đới thấm qua các tầng đá, mang muối, làm đá bạc, rêu mốc. Đợt trùng tu 1975–1982 đã tháo dỡ nhiều tầng để lắp hệ thống thoát nước và lớp chống thấm, rồi xếp lại.
- Núi lửa: núi Merapi gần đó phun trào, tro phủ lên đền — từng có những đợt đóng cửa để làm sạch.
- Bước chân: lượng khách lớn làm mòn bậc đá. Ban quản lý đã áp dụng các biện pháp như giới hạn số người lên tầng trên, dùng dép riêng; quy định cụ thể thay đổi theo thời gian.
Góc nhìn hôm nay: đến xem Borobudur
- Đặt vé và lượt lên đền trước trên kênh chính thức; quy định số lượng và giờ lên tầng trên có thể thay đổi.
- Đi vòng theo chiều kim đồng hồ, bắt đầu từ cửa phía đông — đó là hướng đọc phù điêu theo thứ tự.
- Chọn một tầng để đọc kỹ thay vì lướt cả công trình. Tầng thứ nhất có chuỗi cảnh đời Đức Phật dễ theo dõi nhất.
- Sáng sớm ánh sáng xiên làm nổi phù điêu, và trời mát hơn.
- Bảo tàng tại chỗ: có ảnh các tấm phù điêu chân đế bị che, và mô hình con thuyền chạm trên tường.
- Đọc thêm: hồ sơ UNESCO về Borobudur; các sách giới thiệu từng chuỗi phù điêu theo tên kinh.
Một việc làm được ngay: trước khi đi, đọc tóm tắt cuộc đời Đức Phật theo một bản kinh truyện phổ thông. Đến nơi, thử tìm cảnh hoàng hậu Maya nằm mộng, cảnh thái tử rời cung — không cần biết chữ cũng nhận ra. Đó chính là mục đích của người thợ: kể chuyện cho những người không đọc chữ.
Câu hỏi thường gặp
Borobudur có bao nhiêu phù điêu?
Theo số liệu của UNESCO và ban quản lý, Borobudur có hơn 2.600 tấm phù điêu, gồm các tấm kể chuyện và các tấm trang trí, cùng khoảng năm trăm tượng Phật. Một phần phù điêu ở chân đế bị lớp nền đá che khuất.
Borobudur được xây khi nào?
Borobudur thường được xếp vào khoảng cuối thế kỷ 8 – đầu thế kỷ 9, gắn với triều Sailendra ở miền Trung Java. Công trình được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1991.
Đi Borobudur theo hướng nào?
Người hành hương đi vòng theo chiều kim đồng hồ, giữ đền ở bên tay phải, bắt đầu từ cửa phía đông và lên dần từng tầng. Đi theo hướng này, các phù điêu được đọc đúng thứ tự câu chuyện.
Borobudur làm bằng đá gì?
Borobudur được xếp từ hàng chục nghìn khối đá andesite núi lửa, ghép mộng không dùng vữa, bao quanh một quả đồi. Phù điêu được chạm sau khi tường đã xếp xong, hình chạy qua nhiều khối đá.
Borobudur khác Angkor Wat thế nào?
Borobudur là công trình Phật giáo ở Java, xây bằng đá andesite bao quanh đồi, không có điện thờ bên trong, khoảng thế kỷ 8–9. Angkor Wat là đền Ấn Độ giáo thờ Vishnu ở Campuchia, bằng sa thạch, đầu thế kỷ 12. Cả hai đều có hành lang phù điêu kể chuyện dài.
