Phân biệt chạm tay và chạm máy CNC dựa vào dấu vết dụng cụ để lại: nhát đục tay có mặt cắt phẳng nhỏ nối nhau, đáy rãnh và nét lá mỗi chỗ hơi khác; còn máy CNC để lại những đường vân mảnh song song do mũi dao tròn quét, các chi tiết lặp lại giống nhau tuyệt đối và không có chỗ khuất sâu. Phần lớn đồ chạm bán ngày nay là chạm máy đục thô rồi thợ sửa tinh, nên câu hỏi thực tế là "tay người làm tới đâu".
Vì sao cần phân biệt
Không phải để chê chạm máy. Máy CNC đã giúp đồ chạm rẻ hơn, nhiều người mua được hơn, và thợ đỡ phần việc nặng nhọc. Nhưng một bức chạm tay hoàn toàn và một bức máy đục, thợ sửa qua loa khác nhau rất xa về công sức và thời gian, nên giá cũng phải khác. Người mua cần biết mình đang trả tiền cho cái gì. Người mê đồ chạm thì muốn nhìn ra bàn tay thợ, vì đó mới là thứ để ngắm lâu.
Bảng so sánh nhanh
| Chỗ nhìn | Chạm tay | Chạm máy CNC (chưa sửa nhiều) |
|---|---|---|
| Bề mặt nền | Nhiều mặt cắt phẳng nhỏ của lưỡi đục, hướng hơi khác nhau | Vân mảnh song song đều đặn, như sóng lăn tăn, do mũi dao tròn quét |
| Đáy rãnh | Sắc, gọn, có khi hơi lệch theo tay | Tròn đều theo bán kính mũi dao |
| Góc trong | Nhọn, đục vào được | Tròn, vì mũi dao tròn không vào được góc nhọn |
| Chi tiết lặp (lá, cánh hoa, vảy) | Giống nhau về kiểu nhưng mỗi cái khác chút ít | Giống nhau tuyệt đối, chồng khít lên nhau được |
| Chỗ khuất, mặt dưới cánh hoa | Được đục lẹm vào, có bóng tối sâu | Thường không có, mặt dưới bị lấp thành vách thẳng |
| Chạm lộng nhiều tầng | Có tầng chồng tầng, nhìn xuyên qua thấy lớp sau | Thủng được một lớp nhìn thẳng, ít tầng chồng |
| Mặt sau (với chạm lộng, ván chạm) | Có vết đục sửa, chỗ thô chỗ kỹ | Nhiều khi phẳng lì hoặc có vết dao máy đều |
Đọc dấu vết dụng cụ: mặt cắt phẳng và vân quét
Lưỡi đục thép là một mặt phẳng hoặc một cung. Mỗi nhát đục để lại một mặt cắt nhỏ, bóng, nghiêng theo hướng nhát. Dưới ánh đèn rọi nghiêng, nền chạm tay lấp lánh như vảy cá vì mỗi mặt cắt bắt sáng một kiểu. Thợ giỏi để lại nhát đục có chủ ý: nhát dài trên cánh, nhát ngắn ở cuống, nhát chéo ở nền.
Mũi dao của máy CNC phay 3D thường có đầu tròn, chạy qua lại theo hàng với bước dịch đều. Nó để lại những rãnh rất nông, song song, khoảng cách như nhau. Nhìn thẳng có khi không thấy, nhưng rọi đèn nghiêng là hiện ra như vân sóng. Nếu thợ sửa tinh kỹ, vân này bị đục hoặc đánh giấy ráp mất ở mặt trước, nhưng hay còn sót ở chỗ khó với tay: lòng sâu, mặt bên, phần nền ở góc.
Mẹo: mang theo đèn pin điện thoại. Tắt đèn trên đầu nếu được, rọi đèn gần như song song với mặt gỗ, đi từ từ khắp bức chạm. Mắt bạn sẽ thấy vân quét rõ hơn nhiều so với nhìn dưới đèn trần.
Góc trong và chỗ khuất: máy không vào được
Mũi dao xoay là hình tròn. Nó không tạo được góc trong nhọn hoắt, mọi góc trong đều bị bo tròn theo bán kính mũi. Thợ tay dùng đục tách, mũi dao trổ cắt thẳng vào góc, tạo góc sắc.
Máy CNC ba trục chỉ đục từ trên xuống. Nó không lẹm được vào mặt dưới một cánh hoa đang cong ngửa lên, không đục được khoảng hở giữa thân rồng và tầng mây phía sau. Những chỗ ấy, nếu là đồ chạm tay, sẽ có bóng tối sâu, nhìn nghiêng thấy cánh hoa "tách" khỏi nền. Đồ máy chưa qua tay thường có những vách thẳng đứng, các khối dính liền với nền như được đúc ra.
Lấy đầu ngón tay hoặc một tấm thẻ mỏng thử luồn vào dưới một cánh lá. Luồn được, có khoảng hở thật, là dấu hiệu có tay thợ.
Lặp lại hoàn hảo: dấu vết của máy
Đặt hai chiếc ghế trong cùng một bộ, nhìn cùng một vị trí hoa văn. Chạm tay: cùng mẫu, nhưng chiếc này lá cong hơn chút, chiếc kia vảy rồng dày hơn một nhịp. Chạm máy: hai bức giống nhau như in, đếm số vảy cũng bằng nhau, vị trí từng đường vân trùng khít.
Tương tự với hoa văn đối xứng trong một bức. Thợ tay vẽ mẫu đối xứng nhưng đục ra hai bên luôn lệch nhẹ. Máy cho hai bên đối xứng tuyệt đối. Sự đối xứng tuyệt đối tự nó không xấu, nhưng nó là manh mối.
Chạm máy, thợ sửa: loại phổ biến nhất
Ở nhiều cơ sở đồ gỗ ngày nay, quy trình thường gặp là: máy CNC nhiều đầu đục thô hàng loạt, thợ đục tinh từng chiếc. Mức độ "đục tinh" rất khác nhau:
- Sửa qua: chỉ đánh giấy ráp mặt trước, nạo bớt vân máy. Góc trong vẫn tròn, chỗ khuất vẫn liền.
- Sửa vừa: thợ đục lại góc, tách cánh lá, đục nền. Mặt trước gần như chạm tay, nhưng mặt bên, lòng sâu còn dấu máy.
- Sửa kỹ: máy chỉ phá khối, toàn bộ bề mặt do thợ làm. Rất khó phân biệt với chạm tay hoàn toàn, chỉ đoán được qua độ lặp lại giữa các chiếc trong bộ.
Câu hỏi nên đặt với người bán: "Bức này máy làm bước nào, thợ làm bước nào?" Một cơ sở đàng hoàng sẽ trả lời rõ. Câu trả lời "chạm tay trăm phần trăm" cho một bộ bàn ghế nhiều chiếc giống nhau như đúc là lúc bạn nên tự rọi đèn kiểm tra.
Đồ cổ và đồ cũ: thêm một lớp nữa
Máy CNC mới phổ biến ở Việt Nam trong khoảng hai mươi năm gần đây. Một bức chạm có vân quét máy thì chắc chắn không phải đồ chạm từ trước đó, dù trông cũ kỹ đến đâu. Đồ giả cổ có thể được làm cũ bằng cách hun khói, đánh bùn, đập dập, nhưng dấu vết mũi dao tròn ở lòng sâu thường vẫn còn.
Ngược lại, đồ chạm tay chưa chắc là đồ cổ. Nhiều thợ giỏi hôm nay vẫn chạm tay hoàn toàn. Tuổi của đồ gỗ là chuyện khác, cần xem thêm gỗ, mộng, lớp sơn và nguồn gốc, và với đồ có giá trị lớn thì nên nhờ người có chuyên môn.
Năm bước kiểm tra tại chỗ
- Rọi đèn nghiêng khắp mặt nền, tìm vân quét song song.
- Nhìn góc trong: nhọn hay tròn đều?
- Thử khe hở dưới cánh lá bằng thẻ mỏng.
- So hai chiếc trong bộ hoặc hai nửa đối xứng.
- Xem mặt sau và mặt bên, nơi thợ ít sửa nhất.
Ghi lại kết quả bằng vài tấm ảnh rọi đèn nghiêng. Về nhà so với đồ ở nơi khác, bạn sẽ quen mắt rất nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đồ gỗ chạm tay hay chạm máy?
Rọi đèn nghiêng lên mặt nền: chạm máy CNC thường để lại vân song song đều do mũi dao tròn quét, còn chạm tay có nhiều mặt cắt phẳng nhỏ hướng khác nhau. Góc trong của chạm máy bo tròn, chỗ khuất dưới cánh lá thường bị lấp, và các chi tiết lặp lại giống nhau tuyệt đối.
Chạm máy có phải là đồ kém không?
Không hẳn. Chạm máy giúp giảm giá và đỡ việc nặng cho thợ. Điều quan trọng là người bán nói đúng mức máy và tay, và giá phản ánh đúng công sức. Đồ chạm máy được thợ sửa kỹ vẫn có thể rất đẹp.
Đồ chạm máy CNC có thể giả làm đồ cổ không?
Có người làm cũ đồ chạm máy bằng hun khói, đánh bùn, đập dập. Nhưng vân quét của mũi dao tròn ở lòng sâu, góc tròn đều thường vẫn còn. Một bức có dấu máy CNC thì không thể là đồ chạm từ trước khi máy này phổ biến.
Vì sao chạm tay đắt hơn chạm máy?
Vì toàn bộ khối lượng gỗ được lấy đi bằng nhát đục của người thợ, tốn nhiều thời gian hơn rất nhiều so với máy chạy hàng loạt. Chạm tay còn làm được chỗ khuất, góc nhọn và chạm lộng nhiều tầng mà máy ba trục không làm được.
