Đọc một bức chạm là nhìn theo ba lớp: bố cục (các mảng lớn sắp xếp thế nào, mắt người xem đi đường nào), nông sâu (bức chạm có mấy tầng, tầng nào nổi trước tầng nào lùi sau) và độ ngọt nét (nhát đục dứt khoát, liền mạch hay ngập ngừng, sứt xước). Ba lớp này cho biết tay nghề người thợ rõ hơn bất cứ lời giới thiệu nào, và cách nhìn này dùng được cho cả cánh cửa võng ở đình, bức hoành phi lẫn tấm chạm treo tường mới làm.
Đứng xa trước, lại gần sau
Người mới hay dí mắt sát vào chi tiết ngay. Người trong nghề làm ngược lại: lùi xa vài bước, nheo mắt cho hình nhoè đi. Khi chi tiết biến mất, chỉ còn các mảng sáng tối lớn. Một bức chạm tốt vẫn đứng vững ở khoảng cách đó: có một mảng chính rõ ràng, các mảng phụ đỡ nó, nền lùi ra sau.
Một bức chạm kém thì nheo mắt lại chỉ thấy một mặt lấm tấm đều, không có điểm dừng. Mọi chỗ đều được chạm kỹ như nhau, nên không chỗ nào nổi bật.
Lớp một: bố cục
Mảng chính và đường dẫn mắt
Mỗi bức chạm có một nhân vật chính: con rồng, cây tùng, bông sen, cảnh người. Thợ giỏi đặt nhân vật chính chiếm phần lớn diện tích hoặc ở vị trí mắt người xem chạm tới đầu tiên, rồi dùng các đường cong (thân rồng uốn, cành cây vươn, dải mây cuộn) dẫn mắt đi một vòng qua các chi tiết phụ rồi quay lại mảng chính.
Thử dùng ngón tay vẽ trong không khí theo hướng mắt bạn đi khi nhìn bức chạm. Nếu ngón tay đi được một vòng mềm mại, bố cục đang làm đúng việc của nó.
Khung và nhịp
Đồ chạm Việt hay có khung: diềm hồi văn, viền dây lá, ô hộc. Khung chia bức chạm thành các ô, mỗi ô một đề tài. Trên cửa võng, ván nong, ván diềm ở đình làng, người thợ xưa lặp lại nhịp các ô như nhịp câu thơ: ô lớn ô nhỏ xen kẽ, đề tài cùng bộ (như tứ quý) đặt cạnh nhau theo thứ tự.
Đối xứng và lệch
Đồ thờ, hoành phi, cửa võng thường đối xứng hai bên trục giữa, tạo vẻ trang nghiêm. Bức chạm cảnh sinh hoạt ở đình làng thời Mạc, thời Lê Trung hưng, như những bức người ta hay nhắc ở đình Tây Đằng, đình Lỗ Hạnh, lại tự do, lệch, sinh động hơn nhiều. Biết bức chạm mình đang xem thuộc loại nào giúp bạn đánh giá đúng: đồ thờ lệch trục là lỗi, cảnh sinh hoạt đối xứng cứng là nhạt.
Lớp hai: nông sâu
Phù điêu gỗ là nghệ thuật tạo chiều sâu trên một khối có bề dày hữu hạn. Một tấm gỗ dày vài phân phải diễn tả được cảnh có cây đứng trước, người đứng giữa, núi xa phía sau. Người thợ làm điều đó bằng cách chia tầng.
| Kiểu chạm | Đặc điểm nông sâu | Hay gặp ở |
|---|---|---|
| Chạm chìm (chạm nét) | Hình được khắc lõm vào mặt phẳng, không nổi lên | Chữ trên hoành phi, nét viền, hoa văn phụ |
| Chạm nổi thấp (chạm bong ít) | Hình nổi nhẹ khỏi nền, ít tầng | Ván diềm, tủ, hộp |
| Chạm nổi cao | Hình nổi nhiều, có tầng chồng tầng, có khi tách khỏi nền | Đầu dư, cốn, cửa võng, bức chạm treo |
| Chạm lộng | Đục thủng nền, nhìn xuyên qua được, nhiều tầng | Cửa võng, y môn, hoành phi chạm lộng |
| Tạc tròn | Khối xem được từ mọi phía | Tượng, đầu rồng ở đầu dư |
Cách đọc tầng
- Đếm tầng: nhìn nghiêng bức chạm từ một cạnh. Bạn thấy được mấy lớp chồng nhau? Bức tốt có các tầng rõ ràng, mỗi tầng có độ cao riêng.
- Tầng trước phải sáng, tầng sau phải tối: dưới ánh sáng từ trên chiếu xuống, khối nổi cao bắt sáng, khối lùi sâu chìm trong bóng. Thợ giỏi tính trước điều đó: đục sâu ở nơi cần bóng, giữ cao nơi cần sáng.
- Chuyển tầng mềm hay gắt: chỗ một cánh lá đi từ tầng trước ra tầng sau có liền mạch không, hay bị cắt bậc đột ngột?
- Nền có phẳng không: nền là tầng thấp nhất. Nền đục phẳng, sạch thì hình nổi lên rõ; nền lồi lõm vô tình thì cả bức nhìn bẩn.
Lớp ba: độ ngọt nét
Thợ chạm hay nói một nhát đục "ngọt" là nhát đi một lần, liền, dứt khoát, mặt cắt bóng. Nhát "không ngọt" là nhát đục đi đi dừng dừng, mặt cắt xơ, có vết bậc.
- Nhìn sống lá, sống mây: đường cong dài trên lá, trên dải mây có liền một mạch, căng như dây cung không? Hay bị gãy thành nhiều đoạn ngắn?
- Nhìn mép: mép hình sắc, gọn hay sứt mẻ, đặc biệt ở chỗ đục ngược thớ? Chỗ sứt cho thấy thợ chưa đọc kỹ thớ gỗ, vì đục ngược thớ là gỗ toạc.
- Nhìn chỗ nhỏ nhất: râu rồng, gân lá, ngón tay người. Chỗ nhỏ mà vẫn sắc nét, không gãy, không dày cục là dấu hiệu tay nghề cao.
- Nhìn mắt: với hình người, hình thú, đôi mắt là chỗ "điểm nhãn". Mắt rồng, mắt lân có thần hay đờ đẫn quyết định cả bức chạm có sống không.
Đề tài: vài câu để nhận ra
Đồ chạm Việt có kho đề tài quen thuộc: tứ linh (long, ly, quy, phượng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai, có nơi kể mai, lan, cúc, trúc), hoa sen, dây lá, mây cuộn, cảnh sinh hoạt. Bài về hoa văn trong danh mục này nói kỹ hơn. Khi đọc bức chạm, chỉ cần hỏi: đề tài chính là gì, có bộ hay đứng lẻ, và người thợ đã chọn khoảnh khắc nào (rồng đang uốn hay đang chầu, hoa đang nở hay đang nụ). Chọn khoảnh khắc là một phần của tay nghề.
Ánh sáng: thứ hay bị quên
Bức chạm được làm cho một vị trí, một hướng sáng cụ thể. Cửa võng trong đình làm để nhìn từ dưới lên, trong ánh sáng lờ mờ hắt từ cửa. Đặt nó dưới đèn chiếu thẳng từ trước mặt, các tầng sẽ bẹt đi. Khi xem đồ chạm ở cửa hàng hay bảo tàng, hãy nhìn từ nhiều góc, và nếu được phép, thử rọi đèn từ trên xuống để thấy các tầng sống dậy.
Bảng kiểm năm phút trước một bức chạm
- Lùi xa, nheo mắt: có mảng chính rõ không?
- Vẽ đường mắt đi bằng ngón tay: có liền một vòng không?
- Nhìn nghiêng từ cạnh: đếm được mấy tầng, chuyển tầng mềm không?
- Lại gần: sống lá, mép hình, râu rồng có ngọt không?
- Nhìn mắt nhân vật chính: có thần không?
Lần tới đi đình, đi chùa, hãy dành năm phút cho một bức chạm duy nhất theo năm bước này. Bạn sẽ thấy nhiều hơn cả buổi đi lướt.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào là một bức chạm gỗ đẹp?
Bức chạm đẹp có bố cục rõ mảng chính, các tầng nông sâu được tính để tầng trước bắt sáng, tầng sau chìm bóng, và nét đục ngọt: liền mạch, mép sắc, chi tiết nhỏ không gãy. Đẹp còn tuỳ đúng loại: đồ thờ cần trang nghiêm đối xứng, cảnh sinh hoạt cần sinh động.
Chạm nổi và chạm lộng khác nhau thế nào?
Chạm nổi để hình nổi lên khỏi nền nhưng nền vẫn liền, không nhìn xuyên được. Chạm lộng đục thủng cả nền, nhìn xuyên qua được, thường có nhiều tầng chồng nhau, khó và tốn công hơn.
"Nét đục ngọt" nghĩa là gì?
Là nhát đục đi liền một lần, dứt khoát, để lại mặt cắt bóng và đường cong căng. Nét không ngọt thì gãy thành đoạn ngắn, mặt cắt xơ, mép sứt, thường do đục ngập ngừng hoặc đục ngược thớ gỗ.
Vì sao bức chạm đặt ở nhà nhìn không đẹp bằng ở đình?
Vì bức chạm được làm cho một vị trí và hướng sáng cụ thể. Cửa võng, cốn đình làm để nhìn từ dưới lên trong ánh sáng hắt nhẹ. Dưới đèn chiếu thẳng phía trước, các tầng nông sâu bị bẹt đi. Thử đổi hướng đèn từ trên xuống.
Làm sao tập nhìn đồ chạm cho quen mắt?
Chọn một bức chạm, dành năm phút theo thứ tự: nhìn xa tìm mảng chính, vẽ đường mắt đi, nhìn nghiêng đếm tầng, lại gần xem nét và mắt nhân vật. Chụp ảnh lại và so với các bức ở nơi khác.
