Đồ gỗ chạm bị mọt khi thấy lỗ tròn nhỏ như đầu kim trên bề mặt kèm bột gỗ mịn rơi bên dưới; bị mối khi thấy đường mui đất bám trên gỗ hoặc tường, gỗ gõ nghe bộp rỗng, hay những viên phân nhỏ như hạt cát dồn thành đống. Việc đầu tiên là cách ly món đồ, xác định đó là mọt hay mối và còn hoạt động không. Mọt ở đồ nhỏ thường xử lý được tại nhà bằng cách cấp đông kín; mối, nhất là mối đất, cần gọi đơn vị diệt mối chuyên nghiệp vì tổ nằm ngoài món đồ.
Mọt và mối: hai kẻ khác nhau
Người ta hay nói gộp "mối mọt", nhưng đây là hai nhóm côn trùng khác hẳn, cách xử lý cũng khác.
| Mọt gỗ | Mối | |
|---|---|---|
| Là gì | Ấu trùng của một số loài bọ cánh cứng nhỏ, sống trong gỗ rồi hoá thành bọ chui ra | Côn trùng sống thành đàn có tổ, ăn gỗ để lấy xenlulô |
| Dấu hiệu chính | Lỗ tròn nhỏ trên mặt gỗ, bột gỗ mịn như phấn rơi xuống | Đường mui đất, gỗ rỗng bên trong, mặt ngoài có khi còn nguyên; hoặc viên phân hạt nhỏ |
| Tổ ở đâu | Ngay trong món đồ | Mối đất: tổ dưới đất, tường, nền nhà. Mối gỗ khô: trong gỗ |
| Phá hoại | Chậm, nhiều năm, làm gỗ bở dần | Có thể rất nhanh, rỗng cả một khối |
| Lan sang | Đồ gỗ cùng phòng, nhất là gỗ giác | Cả ngôi nhà: khung cửa, sàn, sách vở |
Nhận ra mọt
- Lỗ thoát: lỗ tròn hoặc hơi bầu dục, nhỏ cỡ đầu kim tới đầu tăm, nằm rải rác trên mặt gỗ. Đây là chỗ con bọ trưởng thành chui ra.
- Bột mọt: bột gỗ rất mịn, màu nhạt, rơi thành đống nhỏ dưới chân đồ hoặc dưới lỗ. Đây là dấu hiệu quan trọng nhất cho biết mọt còn đang hoạt động.
- Lỗ mới hay cũ: lỗ mới có mép sắc, lòng lỗ màu gỗ tươi sáng. Lỗ cũ đã sẫm màu, bám bụi.
- Chỗ hay bị: phần gỗ giác (phần non sát vỏ cây), mặt sau, chân đồ, những chỗ không sơn phủ.
Phép thử đơn giản: lau sạch bột dưới chân đồ, đặt một tờ giấy đen hoặc giấy màu sẫm bên dưới chỗ nghi ngờ. Sau một hai tuần, nếu có bột mới rơi xuống, mọt vẫn đang sống. Có thể dán một mẩu băng dính giấy che vài lỗ, lỗ mới thủng qua băng dính cũng là dấu hiệu tương tự.
Nhận ra mối
- Đường mui đất: những đường đất nhỏ, cỡ chiếc đũa hoặc to hơn, bò dọc chân tường, khung cửa, chân tủ. Mối đất đi trong đó để tránh ánh sáng và giữ ẩm.
- Gỗ rỗng: mặt ngoài có khi vẫn nguyên lớp sơn, nhưng ấn tay thấy lún, gõ nghe bộp. Mối ăn từ trong ra.
- Viên phân hạt: mối gỗ khô đùn ra những viên phân nhỏ, cứng, có cạnh như hạt cát, dồn thành đống. Khác hẳn bột mịn của mọt.
- Cánh mối: mùa mối bay, thấy cánh mỏng rụng quanh cửa sổ, đèn, là có đàn mối gần đó.
Thấy dấu hiệu mối, đừng chỉ nhìn món đồ. Hãy kiểm tra chân tường, khung cửa, sàn gỗ, tủ sách xung quanh.
Xử lý mọt ở đồ nhỏ: cách ly và cấp đông
Đồ chạm nhỏ như tượng con, hộp, khay, bức chạm treo tường vừa ngăn đá có thể xử lý mọt bằng nhiệt độ thấp. Đây là cách nhiều bảo tàng dùng cho hiện vật gỗ vì không cần hoá chất.
- Cách ly ngay món đồ khỏi đồ gỗ khác.
- Hút bụi nhẹ bột mọt bằng máy hút có đầu chổi mềm.
- Bọc kín trong túi nhựa dày, ép bớt không khí, dán kín. Bọc hai lớp càng tốt. Túi kín giúp hơi nước đọng ở ngoài túi chứ không đọng lên gỗ khi rã đông.
- Cấp đông sâu: nhiều hướng dẫn bảo tồn khuyến cáo khoảng âm 20°C hoặc lạnh hơn, giữ khoảng một đến hai tuần. Ngăn đá tủ lạnh gia đình có thể không đủ lạnh; nếu có tủ đông riêng thì tốt hơn.
- Rã đông từ từ trong túi kín, để nguyên túi một hai ngày ở nhiệt độ phòng rồi mới mở.
- Theo dõi bằng phép thử giấy sẫm màu. Thấy bột mới thì làm lại.
Không cấp đông những món có sơn thếp bong, sơn mài, khảm xà cừ, đồ ghép nhiều chất liệu, đồ cổ có giá trị: chênh lệch co giãn giữa các lớp có thể làm bong tróc. Với những món đó, hãy hỏi người làm bảo tồn hoặc thợ phục chế có kinh nghiệm.
Đồ lớn và mối: gọi người chuyên nghiệp
Sập, tủ, bàn thờ, cột kèo không bỏ vào tủ đông được. Mối đất thì tổ nằm ngoài món đồ, xử lý món đồ mà không xử lý tổ là chỉ chặn được một thời gian.
- Gọi đơn vị diệt mối có giấy phép, yêu cầu họ nói rõ dùng phương pháp gì, thuốc gì, an toàn thế nào với trẻ em, vật nuôi, đồ thờ.
- Không tự pha thuốc trừ sâu phun lên đồ gỗ trong nhà. Nhiều loại độc với người, ngấm vào gỗ, bay hơi lâu dài, và có thể làm hỏng lớp sơn.
- Không đổ dầu hoả, xăng vào lỗ mọt như một số mẹo truyền miệng. Nguy cơ cháy và làm ố, hỏng gỗ rất lớn.
- Bảo tàng còn dùng phương pháp xông khí trơ (thiếu ôxy) trong buồng kín cho hiện vật quý. Đây là việc của chuyên gia, nhưng biết là có lựa chọn không hoá chất cũng giúp bạn hỏi đúng câu.
Phòng hơn chữa
- Kiểm tra định kỳ: mỗi lần lau dọn, nhìn dưới chân đồ, mặt sau, xem có bột mới, lỗ mới không.
- Không đặt đồ gỗ sát tường ẩm, sát nền đất. Kê cao chân, để khe thoáng phía sau.
- Kiểm tra đồ gỗ mới đưa vào nhà, nhất là đồ cũ mua lại, gỗ tận dụng. Mọt đi theo đồ cũ vào nhà rất hay gặp. Nghi ngờ thì cách ly vài tuần trước khi đặt cạnh đồ quý.
- Giữ độ ẩm ổn định: nhiều loài mọt và mối ưa gỗ ẩm. Phòng thông thoáng, mùa nồm có máy hút ẩm (xem bài về nồm ẩm).
- Đồ gỗ có lớp hoàn thiện (sơn, dầu, sáp) kín bề mặt thường ít bị mọt đẻ trứng hơn gỗ mộc.
Khi gỗ đã bị ăn hỏng
Mọt đã ngừng nhưng gỗ bở, lỗ chi chít: phần chịu lực (chân ghế, mộng) có thể yếu đi nhiều. Đừng ngồi lên ghế đã bị mọt nặng ở chân. Với đồ có giá trị, thợ phục chế có thể gia cố bằng nhựa thấm, thay chi tiết, trám lỗ. Với đồ thờ, tượng thờ trong di tích, việc can thiệp cần theo quy định và có sự đồng ý của nơi quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đồ gỗ bị mọt hay bị mối?
Mọt để lại lỗ tròn nhỏ trên mặt gỗ và bột gỗ mịn như phấn. Mối để lại đường mui đất, làm gỗ rỗng từ trong, hoặc đùn ra viên phân cứng như hạt cát. Mọt sống trong món đồ, còn mối đất có tổ ở ngoài.
Làm sao biết mọt trong đồ gỗ còn sống không?
Lau sạch bột cũ, đặt giấy màu sẫm dưới chỗ nghi ngờ rồi chờ một hai tuần. Có bột mới rơi xuống là mọt còn hoạt động. Lỗ mới có mép sắc, lòng lỗ màu gỗ tươi.
Có diệt mọt gỗ bằng tủ đông được không?
Với đồ nhỏ, bọc kín hai lớp túi nhựa rồi cấp đông sâu, nhiều hướng dẫn bảo tồn nêu khoảng âm 20°C trong một đến hai tuần, rã đông từ từ trong túi. Không áp dụng cho đồ sơn thếp bong, sơn mài, khảm hay đồ cổ quý.
Đổ dầu hoả vào lỗ mọt có được không?
Không nên. Dầu hoả, xăng có nguy cơ cháy cao, làm ố và hỏng gỗ, bay hơi độc trong nhà. Hãy dùng cách cấp đông với đồ nhỏ hoặc gọi đơn vị diệt mối mọt có giấy phép.
Mua đồ gỗ cũ về có cần kiểm tra mọt không?
Nên kiểm tra kỹ, vì mọt hay theo đồ cũ vào nhà. Xem lỗ mới, bột mịn dưới chân và mặt sau. Nghi ngờ thì để riêng vài tuần, theo dõi bằng giấy sẫm màu trước khi đặt cạnh đồ gỗ khác.
