Chọn đồ gỗ chạm khắc cần xem bốn thứ theo thứ tự: gỗ (loại gỗ gì, có phải gỗ lõi, có ghép vá không), mộng (các chi tiết nối bằng mộng chắc hay chỉ bắt vít, dán keo), độ khô (gỗ đã ổn định chưa, có vết nứt chân chim hay khe hở mối ghép không) và nước hoàn thiện (lớp phủ đều, không che giấu vết xấu). Hoa văn đẹp chỉ đáng tiền khi bốn thứ nền này ổn, vì đồ gỗ nứt toác sau một mùa nồm thì chạm đẹp mấy cũng vô ích.
Gỗ: hỏi tên, rồi tự kiểm
Người bán sẽ nói tên gỗ. Việc của bạn là kiểm xem lời nói khớp với những gì mắt thấy, tay sờ đến đâu. Không cần trở thành chuyên gia gỗ, chỉ cần vài thói quen.
Nhìn mặt cắt ngang
Lật chiếc ghế, nhìn đầu chân, mặt dưới tay vịn, chỗ gỗ bị cắt ngang thớ. Mặt cắt ngang cho thấy vòng sinh trưởng, lỗ mạch, màu thật của gỗ, chỗ mà lớp sơn ít khi phủ kỹ. Gỗ lõi (phần ruột cây) thường sẫm màu và đặc hơn gỗ giác (phần sát vỏ). Gỗ giác dễ bị mọt hơn nhiều, nên đồ tốt hạn chế dùng giác.
Cân trong tay
Gỗ cứng nặng như gụ, trắc, hương, nghiến cho cảm giác nặng tay rõ rệt so với kích thước. Gỗ nhẹ hơn hẳn mức mong đợi có thể là gỗ khác, hoặc gỗ còn rỗng ruột ở chỗ không thấy. Đây chỉ là manh mối, không phải phép thử chắc chắn.
Ngửi
Một số gỗ có mùi riêng khi cạo nhẹ ở mặt dưới (chỗ khuất, xin phép người bán): gỗ hương thơm nhẹ, gỗ pơ mu thơm hắc dầu. Nhưng mùi có thể bị tẩm, nên đừng chỉ dựa vào mùi.
Nhìn vân có liền mạch không
Một tấm mặt bàn liền khối thì vân chạy suốt từ đầu này sang đầu kia. Mặt ghép nhiều thanh thì thấy đường nối và vân đổi hướng. Ghép không xấu, gỗ ghép đúng cách còn ít cong vênh hơn tấm liền rộng. Điều quan trọng là người bán nói đúng: "liền tấm" hay "ghép".
Về các loài gỗ quý bị hạn chế khai thác, buôn bán, bài "Gỗ quý, gỗ cấm và đồ chạm" trong danh mục này nói phần cần biết. Bài này chỉ bàn tính chất vật liệu.
Bảng gỗ hay gặp trong đồ chạm, theo tính chất
| Gỗ | Tính chất thường được mô tả | Hay dùng cho |
|---|---|---|
| Mít | Mềm vừa, dẻo, thớ mịn, vàng chuyển nâu theo thời gian, dễ chạm | Tượng thờ, hoành phi, đồ thờ |
| Gụ | Nặng, cứng vừa, vân đẹp, ít cong vênh khi đã khô kỹ | Sập, tủ chè, bàn ghế cổ |
| Dổi | Vàng nhạt, thớ mịn, nhẹ hơn gụ | Bàn thờ, đồ nội thất |
| Nghiến | Rất nặng, rất cứng, khó chạm, bền | Thớt, cột, đồ cần chịu lực |
| Pơ mu | Mềm vừa, thơm hắc, ít mối mọt | Hoành phi, đồ thờ, đồ mỹ nghệ |
| Hương, trắc, cẩm lai | Nặng, cứng, màu sẫm, vân đẹp; thuộc nhóm gỗ quý được quản lý | Đồ nội thất cao cấp, đồ trưng bày |
| Xoan đào, sồi, óc chó (nhập) | Phổ biến hơn, giá dễ tiếp cận hơn | Đồ hiện đại có chạm |
Bảng mô tả theo hiểu biết phổ thông của nghề, không phải số đo kỹ thuật. Chất lượng cùng một loại gỗ thay đổi theo cây, theo chỗ lấy (lõi hay giác) và theo cách phơi sấy.
Mộng: nơi đồ gỗ sống hay chết
Đồ gỗ truyền thống Việt nối bằng mộng: một đầu gỗ đẽo thành chốt (mộng dương) cắm vào lỗ (mộng âm) trên thanh kia, có khi thêm chốt gỗ xuyên ngang. Mộng tốt thì đồ dùng vài đời người không lỏng.
- Lắc nhẹ: ghế, bàn đứng trên nền phẳng mà lắc nhẹ đã kêu lục cục, xô lệch là mộng lỏng hoặc gỗ đã co.
- Nhìn đường nối: mộng khít thì đường nối mảnh như sợi chỉ. Khe hở to có bột trám là dấu hiệu gỗ co ngót sau khi ghép, hoặc mộng làm ẩu.
- Tìm vít, đinh: vít bắt ở chỗ chịu lực chính, nhất là vít giấu dưới nút gỗ tròn, có thể là để chữa mộng yếu. Ke sắt ở mặt dưới cũng vậy. Đồ hiện đại tháo lắp có thể dùng vít ốc có chủ đích, đó là chuyện khác, hãy hỏi.
- Đồ chạm lộng, đồ có mảnh ghép: các mảng chạm có thể được chạm riêng rồi gắn lên khung. Hỏi gắn bằng gì: mộng, chốt hay chỉ keo.
Độ khô: thứ không nhìn thấy nhưng quyết định tất cả
Gỗ còn ẩm khi đóng thành đồ sẽ tiếp tục co lại khi khô dần, nhất là khi đưa vào phòng điều hoà. Hậu quả: mặt bàn nứt dọc, cánh tủ cong không đóng được, mộng lỏng, bức chạm nứt chân chim theo thớ. Gỗ ở miền Bắc còn chịu mùa nồm, độ ẩm lên rất cao rồi tụt xuống, gỗ nở co liên tục.
- Hỏi cách xử lý gỗ: phơi tự nhiên bao lâu, có sấy không. Câu trả lời cụ thể đáng tin hơn câu "gỗ khô lắm rồi".
- Tìm vết nứt chân chim: các vết nứt mảnh ở đầu thanh gỗ, quanh mắt gỗ. Có vết đã trám bột màu là đã từng nứt.
- Nhìn khe giữa các tấm ván ghép, ván lắp trong khung: khe mở rộng không đều là gỗ đang co.
- Dụng cụ đo độ ẩm gỗ: loại cầm tay có hai kim cắm vào gỗ, giá không đắt. Nếu sắp mua đồ lớn, đáng để có một chiếc. Đo ở chỗ khuất, xin phép người bán.
Đồ cũ đã dùng nhiều năm thường đã ổn định. Đồ mới đóng thì càng cần hỏi kỹ.
Nước hoàn thiện: đẹp có thể là để che
Lớp hoàn thiện truyền thống là sơn ta, cánh kiến (sen-lắc), dầu, sáp. Đồ hiện đại thường phủ PU, sơn công nghiệp. Mỗi loại đều có thể đẹp. Điều cần xem là lớp phủ có che giấu điều gì không:
- Lớp sơn quá dày, màu đậm đặc che mất vân gỗ: có thể che gỗ giác, vết trám, gỗ khác loại.
- Màu nhuộm không đều: chỗ sẫm chỗ nhạt bất thường, nhất là ở mặt cắt ngang.
- Lòng chạm sâu: lớp phủ đọng thành giọt, che mất nét đục là dấu hiệu làm vội.
- Mùi sơn còn nồng: đồ vừa phủ xong, nên để thoáng một thời gian trước khi đưa vào phòng ngủ.
Bảng kiểm mười phút ở cửa hàng
- Hỏi tên gỗ, liền tấm hay ghép, gỗ lõi hay có giác.
- Lật lên xem mặt cắt ngang và mặt dưới.
- Lắc nhẹ, nghe tiếng mộng.
- Tìm vít, ke sắt, khe hở trám bột.
- Tìm vết nứt chân chim, vết trám ở đầu thanh.
- Hỏi cách phơi sấy, nếu được thì đo độ ẩm.
- Rọi đèn nghiêng xem phần chạm: tay hay máy, thợ sửa tới đâu.
- Hỏi chính sách khi đồ bị nứt, cong trong thời gian đầu.
- Về giá: hỏi trực tiếp nhiều nơi cho cùng một loại đồ, cùng loại gỗ.
Câu hỏi thường gặp
Mua đồ gỗ chạm khắc cần xem những gì?
Xem bốn thứ: loại gỗ và có dùng gỗ giác không, mộng nối có chắc và khít không, gỗ đã khô ổn định chưa (vết nứt, khe hở) và lớp hoàn thiện có che giấu vết xấu không. Sau đó mới xem đến tay nghề chạm.
Làm sao biết đồ gỗ đã khô chưa?
Hỏi cụ thể cách phơi sấy, tìm vết nứt chân chim ở đầu thanh, quan sát khe giữa các tấm ván ghép. Cách chắc hơn là dùng máy đo độ ẩm gỗ cầm tay, đo ở chỗ khuất với sự đồng ý của người bán.
Gỗ ghép có kém hơn gỗ liền tấm không?
Không hẳn. Gỗ ghép đúng kỹ thuật thường ít cong vênh hơn một tấm liền rộng. Điều quan trọng là người bán nói đúng là ghép hay liền và giá phản ánh đúng điều đó.
Vì sao bàn gỗ mới mua bị nứt?
Thường vì gỗ chưa khô đủ khi đóng, rồi tiếp tục co lại trong phòng khô hoặc phòng điều hoà. Mùa nồm ẩm rồi hanh khô ở miền Bắc làm gỗ nở co liên tục, khiến vết nứt dễ xuất hiện hơn.
Gỗ giác là gì, có nên mua?
Gỗ giác là phần gỗ non sát vỏ cây, nhạt màu và mềm hơn lõi. Nó dễ bị mọt và kém bền hơn, nên đồ gỗ tốt hạn chế dùng giác, nhất là ở các chi tiết chịu lực.
