Làng đá Ninh Vân ở vùng Hoa Lư cũ, tỉnh Ninh Bình, là làng chế tác đá lớn nhất miền Bắc, chuyên về đá xanh: tượng, linh vật, bia, lan can, cột, lăng mộ và các hạng mục kiến trúc đá cho đình chùa. Nghề dựa trên nguồn đá vôi dồi dào của vùng núi đá Ninh Bình – Thanh Hoá, và tay nghề được truyền qua nhiều thế hệ. Nếu Non Nước là xứ cẩm thạch trắng, thì Ninh Vân là xứ đá xanh với những công trình đá quy mô kiến trúc.
Ninh Vân trong vùng đá Ninh Bình
Ninh Bình là vùng núi đá vôi điển hình: Tràng An, Tam Cốc, Hoa Lư là những tên quen thuộc với khách du lịch. Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO ghi danh Di sản thế giới hỗn hợp (văn hoá và thiên nhiên) năm 2014. Những dãy núi ấy cũng là nguồn đá cho nghề.
Ninh Vân nằm ở rìa vùng núi đá này, gần cố đô Hoa Lư. Từ năm 2025, khi Hà Nam và Nam Định nhập vào Ninh Bình và cấp huyện bị bỏ, tên đơn vị hành chính quanh đây đã thay đổi; nhiều tài liệu vẫn ghi "xã Ninh Vân, Hoa Lư, Ninh Bình". Cách gọi chắc chắn nhất là "làng đá Ninh Vân, Ninh Bình".
Đá xanh và nghề đá Bắc Bộ
Đá xanh là cách thợ gọi loại đá vôi màu xanh xám, hạt mịn. Nó dễ đục hơn granite, giữ được nét chữ và hoa văn, chịu được mưa nắng nhiều thế kỷ nếu được bảo quản. Vùng Ninh Bình – Thanh Hoá là nơi cung cấp loại đá này cho rất nhiều công trình. Ở Thanh Hoá, làng đá Nhồi gần núi An Hoạch cũng là một trung tâm đá lâu đời, và thành nhà Hồ (xây năm 1397) cho thấy người xưa đã làm chủ việc cắt, vận chuyển và xếp những khối đá lớn như thế nào.
Ninh Vân thường được giới thiệu là làng có nghề đá từ lâu đời. Các chi tiết về ông tổ nghề và thời điểm hình thành được kể theo truyền ngôn địa phương, khác nhau tuỳ nguồn. Một số tài liệu nhắc đến việc thợ đá vùng này tham gia các công trình đá lớn trong vùng, như nhà thờ đá Phát Diệm (Kim Sơn cũ, Ninh Bình) dựng cuối thế kỷ 19; thông tin này nên coi là truyền ngôn hơn là sử liệu chi tiết.
Sản phẩm của Ninh Vân
| Nhóm sản phẩm | Ví dụ | Đặc điểm kỹ thuật |
|---|---|---|
| Kiến trúc tôn giáo | Cột đá, lan can, bậc thềm, cổng, bia, đỉnh đá cho đình chùa | Khối lớn, đòi hỏi tính toán chịu lực và lắp ghép |
| Tượng | Tượng Phật, tượng người, linh vật (sư tử, nghê, voi…) | Tạc tròn, chi tiết khuôn mặt, lông bờm |
| Lăng mộ | Lăng, mộ đá, bia mộ | Chạm hoa văn, khắc chữ, ghép khối |
| Đồ trang trí | Chậu cảnh, bàn ghế đá, đèn đá | Cắt, tiện, chạm nông |
Điểm làm nên tên tuổi Ninh Vân là đá kiến trúc: những bộ cột, xà, lan can đá ghép thành cả một công trình. Đây là việc đòi hỏi vừa tay nghề chạm vừa hiểu biết về kết cấu, vì đá nặng, ghép sai là nguy hiểm.
Cột đá chạm rồng: bài học về chạm sâu
Một sản phẩm tiêu biểu là cột đá chạm rồng cuốn. Người thợ phải xoay quanh cả chu vi cột, tính sao cho thân rồng uốn đều, đầu rồng nằm đúng chỗ người xem nhìn tới. Phần nổi cao nhất của thân rồng phải chừa đủ dày để không vỡ khi vận chuyển. Nhìn một cây cột như thế ở xưởng, bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau giữa chạm nổi trên mặt phẳng và chạm trên một khối trụ.
Muốn so sánh với cột đá cổ, có thể tìm hiểu cột đá chùa Dạm (Bắc Ninh) thời Lý, một trong những cột đá chạm rồng cổ nổi tiếng của Việt Nam, rồi đối chiếu cách thể hiện con rồng giữa các thời.
Quy trình ở xưởng Ninh Vân
- Chọn đá: thợ xem màu, hạt, gõ nghe tiếng để tìm vết nứt ngầm.
- Cắt khối: bằng máy cắt lưỡi kim cương lớn, có phun nước.
- Lấy dấu: vẽ hoặc can mẫu lên mặt đá.
- Đẽo thô: đục hơi, đục mũi nhọn, máy mài.
- Chạm chi tiết: đục nhỏ, mũi mài nhỏ cho hoa văn, chữ.
- Hoàn thiện: mài, để mặt đá mờ tự nhiên hoặc đánh bóng tuỳ yêu cầu.
- Lắp dựng: với hạng mục kiến trúc, thợ đi theo công trình để lắp ghép.
Nhìn một sản phẩm đá xanh
- Màu và hạt: đá tốt màu đều, hạt mịn, ít vân trắng chạy loang (vân calcit có thể là chỗ yếu).
- Nét chạm: nét sắc, đáy sạch. Với chữ khắc, nhìn đầu nét và cuối nét có rõ không.
- Mạch ghép: với lan can, cột, các khối ghép phải khít, mặt tiếp giáp phẳng.
- Đá "làm cũ": một số sản phẩm được xử lý cho trông cổ. Đó là phong cách nếu người bán nói rõ.
Giá đồ đá phụ thuộc loại đá, khối lượng, mức chạm và chi phí vận chuyển, chênh lệch rất nhiều. Hãy hỏi trực tiếp nhiều xưởng.
An toàn ở làng đá
Ninh Vân, như mọi làng đá, có ba nỗi lo sức khoẻ: bụi, tiếng ồn và khối nặng. Bụi đá cắt mài khô có thể gây bệnh bụi phổi silic, bệnh tiến triển âm thầm và không chữa khỏi; phun nước khi cắt và khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn là cách phòng chính. Tiếng máy cắt cần nút tai. Khối đá lớn phải nâng bằng cẩu, tời, không dùng sức người tuỳ tiện. Khách đến xem nên đứng xa khu cắt, đeo khẩu trang, giữ trẻ em bên cạnh.
Khắc chữ trên đá xanh
Một mảng việc lớn của Ninh Vân là khắc chữ: bia đình chùa, bia mộ, câu đối đá. Chữ được viết mẫu, can lên đá, rồi khắc chìm bằng đục nhỏ hoặc mũi mài. Rãnh chữ đẹp có tiết diện hình chữ V, bắt bóng rõ dưới nắng. Ngày nay nhiều bia được khắc bằng máy hoặc phun cát theo khuôn, nét đều nhưng thiếu độ đậm nhạt của chữ khắc tay.
Góc nhìn hôm nay
Nhu cầu đá cho đình chùa xây mới, tu bổ và cho lăng mộ giữ cho Ninh Vân sống khoẻ. Mặt trái là khai thác núi đá ảnh hưởng cảnh quan, bụi ảnh hưởng sức khoẻ, và hàng làm nhanh bằng máy lấn át đồ chạm tinh. Với người xem, một cách học hay là đặt sản phẩm Ninh Vân hôm nay cạnh đồ đá cổ: đi Ninh Vân rồi ghé cố đô Hoa Lư xem đền vua Đinh, vua Lê với các chi tiết đá ở sân đền, hoặc lên Hà Nội xem bia Văn Miếu. Sự khác nhau giữa nét chạm cổ và nét chạm nay là chỗ bắt đầu của con mắt nghề.
Câu hỏi thường gặp
Làng đá Ninh Vân ở đâu?
Ninh Vân ở vùng Hoa Lư cũ, tỉnh Ninh Bình, gần cố đô Hoa Lư và quần thể Tràng An. Sau đợt sắp xếp hành chính năm 2025, tên đơn vị cấp xã đã thay đổi, nhưng tên làng đá Ninh Vân vẫn được dùng phổ biến.
Đá Ninh Vân là đá gì?
Chủ yếu là đá xanh, tức đá vôi màu xanh xám hạt mịn của vùng núi đá Ninh Bình – Thanh Hoá. Loại đá này dễ chạm, giữ được nét chữ và hoa văn, chịu được thời tiết tốt.
Ninh Vân làm những sản phẩm gì?
Ninh Vân làm tượng, linh vật, bia, cột, lan can, bậc thềm, cổng đá cho đình chùa, lăng mộ đá và đồ trang trí như chậu cảnh, bàn ghế, đèn đá. Thế mạnh nổi bật là các hạng mục đá kiến trúc quy mô lớn.
Ninh Vân và Non Nước khác nhau thế nào?
Non Nước (Đà Nẵng) nổi tiếng với cẩm thạch và tượng mỹ nghệ, gắn với du lịch Ngũ Hành Sơn. Ninh Vân (Ninh Bình) chủ yếu dùng đá xanh, mạnh về đá kiến trúc, cột, lan can, lăng mộ cho các công trình tôn giáo.
Đi Ninh Vân có thể kết hợp tham quan gì?
Có thể kết hợp cố đô Hoa Lư với đền vua Đinh, vua Lê, quần thể Tràng An, Tam Cốc – Bích Động, và nhà thờ đá Phát Diệm. Giờ mở cửa và vé nên xem trên trang chính thức của từng điểm.
