Nghề chạm gỗ hôm nay: máy CNC, thợ trẻ và chuyện giữ nghề ở làng

Nghề chạm gỗ hôm nay không mất đi mà đang đổi hình: máy CNC và máy phay đã nhận phần lớn khâu thô ở các làng nghề, thợ đục tay dồn về khâu đục tinh, đồ thờ đặt riêng và tu bổ di tích. Thách thức lớn nhất không nằm ở máy, mà ở chỗ ít người trẻ theo đủ lâu để thành thợ cả, và thị trường ít chịu trả cho thời gian đục tay. Giữ nghề vì thế là chuyện của cả người thợ lẫn người đặt hàng.

Máy vào làng: chuyện gì đã thay đổi

Từ cuối thế kỷ 20, các làng nghề gỗ lần lượt đưa máy vào: cưa xẻ, bào, khoan, rồi máy phay cầm tay để hạ nền. Đợt thay đổi lớn hơn đến khi máy CNC router trở nên phổ biến: máy đọc file thiết kế và phay hoạ tiết lên gỗ với nhiều mũi, nhiều đầu chạy cùng lúc. Một mảng chạm hoa lá từng mất nhiều ngày đục nay ra phôi trong vài giờ.

Hệ quả: món đồ "chạm tay" trên thị trường phần lớn là máy thô, tay tinh. Đó không phải gian dối nếu người bán nói rõ. Nhưng người mua nên biết để hỏi đúng.

Những gì máy làm tốt và chưa làm được

Máy làm tốt

• Lặp lại một mẫu nhiều lần, đều nhau, đúng kích thước.
• Hạ nền phẳng, nhanh, ít sức người.
• Giảm chi phí, giúp đồ chạm đến được nhiều người mua hơn.

Máy chưa làm được (hoặc làm kém)

• Đọc thớ từng tấm gỗ: máy chạy cùng một đường bất kể thớ, nên ở chỗ ngược thớ dễ để lại xơ, phải sửa tay.
• Chiều sâu biến đổi tinh: lớp xa lớp gần, độ mềm ở mép nét. Đồ máy thường có chiều sâu đồng loạt.
• Chạm lộng nhiều tầng có khoảng hở phức tạp và các góc khuất mà mũi phay không với tới.
• Tu bổ di tích: mỗi cấu kiện là một bản riêng, phải khớp với phần cũ đã biến dạng theo thời gian.

Thợ trẻ: học nghề kiểu mới

Con đường truyền thống là vào xưởng từ nhỏ, làm việc phụ, học bằng mắt. Ngày nay người trẻ có thêm các lối khác: trường cao đẳng, trung cấp có ngành điêu khắc, mỹ thuật ứng dụng; khoa điêu khắc ở các trường mỹ thuật; các lớp ngắn hạn của làng nghề. Nhiều thợ trẻ học cả hai thứ: đục tay và vẽ file cho máy CNC.

Điểm khó là thời gian. Để đục được khuôn mặt tượng, bàn tay, con rồng có thần, người ta thường nói phải mất nhiều năm. Trong lúc đó, xưởng máy trả lương ổn định hơn cho việc đơn giản hơn. Người trẻ hiểu điều này rất rõ, và chọn lựa của họ là hợp lý. Chỉ khi có đơn hàng trả đúng cho tay nghề, con đường dài ấy mới có người đi.

Nhà nước có các danh hiệu Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ, và các địa phương có chương trình truyền nghề. Thông tin về nghệ nhân được công nhận nên tra từ nguồn chính thức của cơ quan văn hoá, công thương.

Những áp lực khác ngoài máy

• Nguồn gỗ: gỗ tự nhiên trong nước bị hạn chế khai thác; nhiều loài gỗ quý thuộc diện quản lý theo luật lâm nghiệp và công ước CITES. Phần lớn gỗ làng nghề dùng là gỗ rừng trồng và gỗ nhập khẩu có giấy tờ.
• Môi trường làng nghề: bụi gỗ, tiếng ồn, dung môi sơn. Đây là vấn đề sức khoẻ thật của chính người thợ và hàng xóm. Khẩu trang lọc bụi, hệ hút bụi, chỗ sơn thông gió nên là chuẩn, không phải tuỳ chọn.
• Thị hiếu: người mua thích đồ "nhiều chạm", chạm kín mặt, nhưng không phải lúc nào cũng phân biệt được chạm tinh với chạm dày. Thị trường thưởng cho số lượng hoạ tiết hơn là chất lượng nét.

Người đặt hàng có thể làm gì

Giữ nghề không chỉ là việc của thợ. Nếu bạn sắp đặt một món đồ chạm, vài việc nhỏ có tác dụng thật:

1. Nói rõ phần nào phải đục tay, và chấp nhận thời gian làm dài hơn.
2. Chọn ít chạm mà tinh thay vì nhiều chạm mà dày. Một mảng chạm nhỏ đục tay đẹp hơn cả bộ chạm kín máy làm.
3. Hỏi về gỗ và giấy tờ gỗ, để không vô tình khuyến khích khai thác trái phép.
4. Ghi tên xưởng, tên người làm vào hồ sơ món đồ. Đồ có lai lịch rõ ràng có giá trị lâu dài hơn.

Những hướng đi mới của nghề

Bên cạnh đồ thờ và đồ nội thất, nghề chạm đang mở ra vài hướng đáng chú ý:

• Tu bổ di tích: số đình chùa cần tu bổ rất lớn, và đây là mảng việc máy khó thay. Thợ làm được việc này phải hiểu phong cách từng thời, đọc được cấu kiện cũ.
• Chạm đương đại: một số người tốt nghiệp các trường mỹ thuật dùng kỹ thuật chạm truyền thống cho tác phẩm điêu khắc hiện đại, đề tài mới, bố cục mới.
• Đồ nhỏ, đồ dùng hằng ngày: thìa, hộp, khay, đồ trang trí chạm tay giản dị. Đây là mảng hợp với thợ trẻ làm một mình, bán trực tiếp.
• Dạy nghề cho người ngoài: lớp ngắn ngày cho người muốn tự học, cho trẻ em và khách tham quan. Thu nhập không lớn, nhưng giúp nhiều người hiểu và quý nghề hơn.

Không hướng nào thay được quy mô của làng nghề sản xuất. Nhưng mỗi hướng giữ lại một phần tay nghề mà dây chuyền máy bỏ qua.

Góc nhìn hôm nay: máy và tay không phải hai phe

Nhìn lại lịch sử, nghề chạm chưa bao giờ đứng yên. Đục thép tốt thay đục thô, cưa máy thay cưa tay, mỗi lần đều có người lo nghề mất. Điều còn lại qua các lần thay đổi là con mắt đọc gỗ và bàn tay đánh nét. Máy CNC hôm nay có thể giải phóng người thợ khỏi phần cơ bắp, để họ dồn sức cho phần mà chỉ người làm được.

Nghề sẽ mất thật nếu không ai còn biết phân biệt. Vì thế việc thiết thực nhất cho người yêu đồ chạm là học cách nhìn: nhìn nghiêng dưới ánh sáng xiên, sờ mép nét, tìm vết đục ở đáy nền. Khi đủ nhiều người mua nhìn được, thị trường sẽ trả cho tay nghề.