Netsuke là gì: điêu khắc tí hon Nhật Bản, chất liệu và cách tạc

Netsuke là những tượng nhỏ cỡ ngón tay cái của Nhật Bản, thịnh nhất thời Edo (1603–1868), vốn là cái chốt để treo hộp thuốc, túi tiền vào thắt lưng kimono. Vì phải đeo, cầm, cọ vào áo mỗi ngày, netsuke được tạc tròn, gọn, không có chỗ nhô dễ gãy, có hai lỗ xỏ dây — và chính những ràng buộc ấy biến nó thành một trong những thể loại điêu khắc tí hon tinh tế nhất thế giới.

Từ vật dụng tới tác phẩm

Kimono truyền thống không có túi. Đàn ông Nhật thời Edo treo đồ dùng cá nhân — hộp đựng thuốc nhiều ngăn (inro), túi thuốc lá, túi tiền — bằng một sợi dây luồn qua khe giữa thắt lưng obi và áo. Ở đầu dây là netsuke, khối nhỏ chặn trên mép obi để đồ không tuột. Giữa dây có một hạt trượt gọi là ojime để siết miệng hộp.

Ban đầu netsuke có thể chỉ là một mẩu gỗ, một quả hạt. Dần dần, khi tầng lớp thị dân giàu lên, netsuke trở thành món đồ thể hiện gu thẩm mỹ, và thợ khắc chuyên nghiệp xuất hiện ở Kyoto, Osaka, Edo và nhiều vùng khác. Khi người Nhật chuyển sang mặc âu phục từ cuối thế kỷ 19, netsuke mất công năng; nhiều chiếc được bán ra nước ngoài và trở thành đồ sưu tầm.

Những kiểu netsuke chính

Ràng buộc làm nên vẻ đẹp

Thợ netsuke không được tự do như người tạc tượng trưng bày. Vật phải dùng được, và chính điều đó định hình nghệ thuật của nó.

• Gọn và tròn: không có tay chân chĩa ra, không có đuôi dài, không có mép sắc — vì sẽ gãy hoặc móc rách áo. Con thú phải cuộn lại, người phải ngồi co, đồ vật phải ôm lấy nhau.
• Đẹp ở mọi phía: netsuke được xoay trong tay, nhìn từ đủ các mặt, kể cả mặt đáy. Không có "mặt sau" bỏ lửng.
• Hai lỗ xỏ dây (himotoshi): phải khoan sao cho dây đi qua mà không làm yếu khối, và thợ giỏi giấu lỗ vào bố cục — giữa hai chân con thú, dưới nếp áo, trong một khe tự nhiên.
• Cân bằng: khi treo, netsuke phải nằm đúng chiều trên mép obi, nên trọng lượng và vị trí lỗ được tính để mặt đẹp nhất hướng ra ngoài.
• Chịu được tay cầm: bề mặt nhẵn, không có chi tiết quá mảnh. Qua năm tháng, tay cầm tạo lớp bóng mờ ấm (patina) mà người sưu tầm rất quý.

Chất liệu

Gỗ hoàng dương

Gỗ hoàng dương Nhật (tsuge) là chất liệu kinh điển: thớ cực mịn, đặc, cứng vừa, màu vàng nhạt chuyển dần sang nâu mật ong theo thời gian và tay cầm. Thớ mịn tới mức thợ chạm được lông thú, vảy cá, nếp nhăn ở kích thước vài milimét mà không sứt. Ngoài hoàng dương, thợ còn dùng các gỗ cứng khác, có khi cố ý tận dụng vân và màu tự nhiên của gỗ cho bố cục.

Ngà, sừng, xương và các chất liệu khác

Nhiều netsuke cổ làm bằng ngà voi, răng hải mã, sừng hươu, xương, sơn mài, gốm, kim loại. Ngày nay buôn bán ngà voi bị hạn chế nghiêm ngặt theo Công ước CITES và luật của nhiều nước, kể cả với đồ cổ; người quan tâm nên tìm hiểu quy định của nơi mình sống, và các bảo tàng là nơi tốt nhất để xem những chiếc netsuke ngà cổ.

Mắt khảm và nhuộm màu

Thợ hay khảm mắt bằng sừng đen, hổ phách, san hô; một số dùng thuốc nhuộm để làm đậm vết chạm, tạo chiều sâu cho lông, vảy.

Đề tài: từ thần tiên tới con chuột

Đề tài netsuke rộng đến kinh ngạc: mười hai con giáp, các vị thần may mắn, nhân vật trong truyện cổ, người làm nghề, nông dân, kịch Noh, con ếch trên lá sen, con chuột gặm hạt dẻ, con bạch tuộc ôm bình. Nhiều chiếc có tính hài hước, kể một câu chuyện nhỏ trong lòng bàn tay. Con giáp đặc biệt phổ biến vì người ta thường mua netsuke con giáp của năm sinh.

Thợ netsuke thường ký tên (mei) ở mặt đáy. Chữ ký giúp định danh trường phái, nhưng chữ ký giả cũng rất nhiều — nên giới sưu tầm đánh giá phong cách và chất lượng chạm trước, chữ ký sau.

Bài học cho người tập khắc gỗ

Netsuke là một bài tập tuyệt vời cho người mới khắc vì kích thước nhỏ, phôi rẻ, và ràng buộc "gọn, tròn" buộc bạn học bố cục khối.

1. Chọn gỗ thớ mịn: gỗ đoạn hoặc các gỗ thớ mịn dễ kiếm để tập; gỗ hoàng dương khi đã quen tay.
2. Vẽ khối trong một hình bầu dục: vẽ ba hình chiếu (trước, bên, trên), con vật phải nằm gọn trong một khối tròn trịa. Không có gì chĩa ra ngoài.
3. Kẹp phôi, đừng cầm tay: phôi nhỏ là phôi nguy hiểm nhất, vì tay giữ phôi nằm sát lưỡi dao. Dùng ê-tô nhỏ, cảo kẹp hoặc gắn phôi vào một khối gỗ lớn hơn để cầm. Tay giữ phôi đeo găng chống cắt, lưỡi luôn đẩy ra xa người, tay giữ luôn ở sau lưỡi.
4. Giữ dao thật sắc: dao cùn phải ấn mạnh, dễ trượt — dao sắc an toàn hơn.
5. Khoan lỗ xỏ dây cuối cùng, khi đã biết chỗ nào khối dày nhất.
6. Hoàn thiện bằng giấy ráp mịn và dầu, rồi cầm trong tay vài tuần — lớp bóng đầu tiên sẽ tự hình thành.

Trẻ em từ khoảng 8 tuổi muốn thử thì nên bắt đầu bằng bánh xà phòng và que gỗ hoặc dao nhựa, có người lớn ngồi cạnh, rồi mới tới dao gọt thật. Vết đứt nhẹ thì rửa sạch, ép cầm máu; vết sâu, máu không cầm hoặc tê ngón phải đi khám ngay.

Góc nhìn hôm nay: xem netsuke ở đâu

• Bảo tàng Quốc gia Tokyo và nhiều bảo tàng ở Nhật có các bộ sưu tập netsuke cổ và đương đại.
• British Museum (London), Victoria and Albert Museum (London) có những bộ netsuke lớn, nhiều chiếc có ảnh độ phân giải cao trên trang web.
• Sách: hồi ký The Hare with Amber Eyes của Edmund de Waal kể chuyện một bộ netsuke đi qua nhiều thế hệ của một gia đình châu Âu — cách đọc dễ để hiểu netsuke được yêu như thế nào.
• Khi xem trong tủ kính: netsuke được làm để cầm và xoay. Nếu bảo tàng có ảnh nhiều mặt hoặc mô hình 3D trực tuyến, hãy xem thêm — mặt đáy và vị trí lỗ xỏ dây thường là chỗ thể hiện tay nghề.

Một việc làm được ngay: lấy một viên đất nặn to bằng quả trứng cút, nặn một con mèo cuộn tròn sao cho không có gì nhô ra khỏi khối. Rồi tìm chỗ khoan hai lỗ xỏ dây mà không làm hỏng dáng. Bạn vừa giải đúng bài toán mà thợ netsuke giải hàng ngày.