Mài đục và dao khắc cho sắc: đá mài, liếc da và góc mài đúng

Mài đục cho sắc gồm ba bước: mài thô trên đá hạt to để tạo lại mặt vát đúng góc, mài tinh trên đá hạt mịn cho tới khi mép lưỡi nổi một gờ ba via mảnh, rồi liếc trên da có bôi bột đánh bóng để gạt gờ đó đi và làm bóng lưỡi. Với đục chạm, góc vát thường quanh 20 đến 25 độ; với dao gọt cầm tay thì mỏng hơn. Một lưỡi sắc thật sự là lưỡi cạo được phoi mỏng trên mặt đầu thớ gỗ mềm mà không cần đè tay.

Vì sao thợ chạm nói "đục cùn mới là đục nguy hiểm"

Nghe ngược đời, nhưng đúng. Lưỡi cùn không ăn vào gỗ, nên người cầm phải đẩy mạnh hơn. Khi lực lớn, lưỡi đến một chỗ bất ngờ ăn ngọt thì trượt đi một đoạn dài, nhanh, không kịp hãm. Lưỡi sắc cắt với lực nhỏ, đi đúng chỗ, dừng đúng chỗ. Ngoài an toàn, lưỡi sắc còn để lại mặt cắt bóng, lên màu đẹp hơn mọi lớp giấy ráp.

Dấu hiệu lưỡi cần mài lại: phải dùng sức nhiều hơn trước, mặt cắt có vệt sọc sáng (vết của chỗ mẻ nhỏ trên lưỡi), mặt đầu thớ bị bạc và xơ, hoặc nhìn thẳng vào mép lưỡi dưới đèn thấy có vệt phản sáng. Mép lưỡi thật sắc thì không phản sáng, vì nó mảnh tới mức không còn mặt nào để hắt ánh đèn.

Hình học của một lưỡi đục

Lưỡi đục là chỗ gặp nhau của hai mặt: mặt vát (mặt được mài nghiêng) và mặt lưng (mặt phẳng hoặc mặt trong lòng cong). Góc giữa hai mặt là góc mài.

• Góc nhỏ (lưỡi mỏng) cắt êm, nhẹ tay, hợp gỗ mềm, nhưng mau mẻ.
• Góc lớn (lưỡi dày) bền, chịu vồ, hợp gỗ cứng, nhưng cần lực đẩy nhiều hơn.

Mặt vát còn đóng vai "đế trượt": khi đục tay, mặt vát tựa lên phần gỗ vừa cắt và giúp lưỡi đi đều. Vì vậy mặt vát của đục chạm nên phẳng hoặc hơi lượn, không được có nhiều mặt nhỏ do mài lệch tay tạo ra. Nhiều thợ còn mài thêm một vát nhỏ ở mặt trong của đục vũm để lưỡi dễ "ra" khỏi gỗ khi tạo lõm.

Góc mài tham khảo

Các con số này là khoảng thợ hay dùng, không phải luật. Gỗ bạn làm và cách bạn cầm đục mới quyết định góc cuối cùng.

Đá mài: từ thô tới tinh

Đá mài được phân theo độ hạt: số càng nhỏ, hạt càng to, mài càng nhanh nhưng để vết càng thô. Một bộ đủ dùng thường có ba cấp:

1. Đá thô (khoảng vài trăm): sửa lưỡi mẻ, đổi góc mài, tạo lại mặt vát.
2. Đá vừa (khoảng một nghìn): mài sắc thường ngày.
3. Đá tinh (vài nghìn trở lên): làm mịn mép lưỡi trước khi liếc.

Có đá ngâm nước, đá dùng dầu, đá kim cương. Đá ngâm nước mài nhanh nhưng mòn lõm, phải san phẳng định kỳ (chà lên một tấm kính có giấy ráp hoặc lên đá san). Đá mài lõm sẽ làm mặt vát bị tròn, lưỡi cùn rất nhanh. Với đục vũm, ngoài đá phẳng cần thêm đá thanh có cạnh tròn để mài mặt trong lòng lưỡi.

Các bước mài một cây đục bạt

1. Kiểm tra mặt lưng. Mặt lưng (mặt không vát) phải phẳng ở đoạn gần mép. Mài phẳng mặt lưng một lần cho đục mới; về sau chỉ cần đánh nhẹ.
2. Đặt góc. Áp mặt vát nằm sát đá, nhấc cán lên một chút rồi hạ xuống cho tới khi cảm thấy mặt vát "ngồi" phẳng. Khoá cổ tay ở góc đó.
3. Mài thô. Đẩy kéo đều trên toàn mặt đá, không đè quá mạnh. Mài cho tới khi sờ ngón tay vuốt từ lưng ra mép (không vuốt dọc mép) thấy một gờ ba via mảnh đều suốt chiều rộng lưỡi.
4. Chuyển đá tinh. Lặp lại với lực nhẹ hơn cho tới khi gờ nhỏ đi.
5. Gạt ba via. Lật đục, đặt mặt lưng phẳng trên đá tinh, kéo nhẹ vài lần.
6. Liếc da. Kéo lưỡi trên da có bôi bột đánh bóng, luôn kéo theo chiều lùi (mép lưỡi đi sau), không đẩy mép lưỡi vào da.

Đục vũm mài phức tạp hơn vì mặt vát là mặt cong: vừa đẩy vừa xoay cổ tay cho từng phần của vòng cung lần lượt chạm đá. Đục tách là hai đục bạt ghép lại, chỗ khó là mũi chữ V, nơi hai cánh gặp nhau thường để lại một "sừng" nhỏ phải mài riêng.

Liếc da: bước nhiều người bỏ qua

Liếc là đánh bóng mép lưỡi trên một miếng da thuộc dán phẳng lên gỗ, mặt da có bôi bột đánh bóng mịn (thường là loại bột oxit crôm màu xanh lục). Liếc không làm thay đổi góc mài; nó gạt nốt phần ba via còn sót và làm mép lưỡi bóng như gương. Thợ chạm thường liếc nhiều lần trong một buổi làm, cứ mỗi mười lăm hai mươi phút một lần, nên phải mài lại trên đá ít hơn nhiều.

Với đục vũm, một miếng da gấp đôi hoặc một thanh gỗ có rãnh cong bôi bột sẽ liếc được mặt trong lòng lưỡi.

An toàn khi mài

• Lưỡi vừa mài xong là lúc sắc nhất trong ngày. Đừng thử bằng cách vuốt ngón tay dọc mép; thử bằng cách cắt phoi trên gỗ mềm.
• Khi liếc, mép lưỡi luôn đi sau, không bao giờ lao về phía tay đang giữ miếng da.
• Máy mài đá quay tốc độ cao làm thép nóng nhanh; lưỡi đổi sang màu xanh tím là đã mất độ cứng ở mép. Người mới nên mài tay hoặc dùng máy mài tốc độ chậm có nước.
• Đứt tay nhẹ khi mài: rửa sạch, ép chặt bằng gạc cho cầm máu. Vết sâu, máu không cầm hoặc tê đầu ngón thì đi khám ngay.

Góc nhìn hôm nay: thói quen năm phút

Thợ giỏi không mài nhiều, họ mài thường xuyên. Hãy đặt miếng da liếc ngay cạnh phôi, trong tầm tay. Mỗi khi thấy phải đẩy mạnh hơn, liếc mười lượt mỗi mặt rồi làm tiếp. Cuối buổi, kiểm tra mép từng cây dưới đèn: cây nào có vệt phản sáng thì để riêng ra, buổi sau mài trên đá trước khi bắt đầu.

Muốn học nhanh, hãy xin ngồi xem một người thợ lâu năm mài một cây đục vũm. Cách cổ tay họ xoay đều trên đá là thứ khó tả bằng chữ nhưng nhìn một lần là nhớ.