Lau chùi tượng gỗ thờ và đồ sơn thếp đúng cách, không làm bong vàng

Lau chùi tượng gỗ thờ và đồ sơn thếp đúng cách là làm khô và làm nhẹ: dùng chổi lông thật mềm phủi bụi từ trên xuống, hút bụi bằng máy hút lực yếu qua một lớp lưới, và chỉ dùng khăn mềm khô cho phần gỗ trơn. Không dùng nước, cồn, nước rửa, dầu bóng lên mặt sơn thếp, vì lớp vàng bạc quỳ mỏng hơn tờ giấy rất nhiều và bong ra theo khăn. Chỗ sơn đã phồng, bong vảy thì đừng chạm vào, hãy giữ nguyên và nhờ thợ phục chế.

Sơn thếp là gì mà phải nhẹ tay

Tượng gỗ thờ và đồ thờ truyền thống Việt thường được hoàn thiện theo lối "sơn son thếp vàng". Người thợ phủ lên gỗ nhiều lớp sơn ta (nhựa cây sơn), có lớp lót, lớp bó, lớp màu, mài phẳng giữa các lớp. Trên lớp sơn cuối còn đang có độ dính, họ đặt những lá vàng hoặc bạc được đập mỏng (vàng quỳ, bạc quỳ) rồi miết cho bám. Sau đó có khi phủ thêm một lớp sơn cánh gián trong để bảo vệ, cho màu vàng ấm.

Như vậy, thứ bạn nhìn thấy là một chuỗi lớp chồng nhau: gỗ, sơn lót, sơn màu, vàng hoặc bạc, sơn phủ. Lớp vàng bạc mỏng tới mức gần như trong suốt khi soi đèn. Bất cứ thứ gì cọ xát, hoà tan hay làm ẩm đều có thể làm hỏng một lớp trong chuỗi đó.

Dụng cụ nên có

• Chổi lông mềm: loại cọ vẽ lông dê, lông mềm bản rộng, cọ trang điểm sạch. Bọc phần kim loại của cọ bằng băng dính để không va xước.
• Máy hút bụi lực yếu có đầu chổi mềm, hoặc chế độ hút nhẹ nhất. Bịt đầu hút bằng một mảnh lưới mỏng (vải màn, lưới nylon) buộc chun, để nếu có mảnh sơn bong thì lưới giữ lại chứ không bị hút mất.
• Khăn vi sợi khô, sạch, chỉ dùng cho phần gỗ trơn, bệ không sơn thếp.
• Găng tay vải cotton sạch hoặc găng nitrile: mồ hôi và dầu da tay để lại dấu, lâu ngày làm xỉn bề mặt.
• Đèn pin để soi kiểm tra chỗ phồng, bong.
• Khăn trải mềm để đặt tượng xuống khi cần nhấc ra.

Các bước làm sạch

1. Soi kiểm trước khi chạm: rọi đèn nghiêng khắp tượng, tìm chỗ sơn phồng lên như bọt, chỗ bong vảy, chỗ nứt. Đánh dấu trong đầu những chỗ này: chỉ phủi xung quanh, không phủi lên.
2. Chuẩn bị chỗ đặt: nếu phải nhấc tượng xuống, trải khăn mềm lên mặt bàn chắc, rộng. Nhấc bằng hai tay, đỡ ở bệ và phần thân chắc, không nhấc bằng tay, đầu, vật cầm trên tay tượng. Tượng lớn cần hai người.
3. Phủi từ trên xuống: dùng chổi lông mềm phủi nhẹ bụi từ đầu tượng xuống, một tay cầm đầu hút máy hút bụi ngay dưới chổi để hút bụi rơi ra. Chổi đi theo nếp áo, không chà qua lại.
4. Lòng chạm sâu: dùng chổi nhỏ hơn, xoay nhẹ đầu chổi để bụi bật ra.
5. Phần gỗ trơn, bệ không thếp: lau bằng khăn vi sợi khô, đi theo thớ gỗ.
6. Thu nhặt mảnh bong: nếu có mảnh sơn, mảnh vàng rơi ra, đừng vứt. Gói vào phong bì giấy, ghi vị trí. Thợ phục chế có thể gắn lại.

Những việc tuyệt đối không làm

• Không lau bằng khăn ướt, kể cả "vắt thật khô", lên mặt sơn thếp.
• Không dùng cồn, rượu, xăng thơm, nước rửa chén, nước lau kính, dầu bóng đồ gỗ. Có mẹo dân gian dùng rượu gừng, nước vỏ bưởi; trên mặt sơn thếp, bất cứ dung dịch nào cũng có nguy cơ hoà tan lớp phủ hoặc làm ẩm lớp sơn lót.
• Không đánh bóng bằng kem đánh đồng, kem đánh bạc. Bạc thếp xỉn đen theo thời gian là chuyện tự nhiên, đánh lên là mất luôn lớp bạc.
• Không sơn lại, thếp lại để "làm mới" tượng cổ. Lớp sơn cũ là một phần lịch sử của pho tượng; sơn đè lên làm mất dấu vết nghệ thuật của thời kỳ đó, và lớp mới có thể không tương hợp với lớp cũ.
• Không dùng khí nén, máy thổi: luồng khí mạnh thổi bay mảnh sơn đang bong.
• Không dán băng dính giữ mảnh sơn sắp bong: keo làm hỏng bề mặt khi bóc ra.

Bao lâu lau một lần

Bụi tích tụ hút ẩm và có thể bám chặt dần, nên phủi bụi định kỳ là có lợi. Nhưng mỗi lần chạm vào cũng là một lần có nguy cơ. Với tượng thờ trong nhà, phủi bụi nhẹ vài tháng một lần thường là đủ; mỗi ngày chỉ cần giữ ban thờ thoáng sạch xung quanh. Nhiều gia đình có tục dọn dẹp, lau ban thờ vào dịp cuối năm; đó là dịp tốt để soi kiểm kỹ tình trạng tượng, ghi lại bằng ảnh.

Khói hương, ánh nến và vị trí đặt

• Khói hương bám thành lớp muội vàng nâu lên tượng theo năm tháng. Đặt bát hương không quá sát tượng, và để không gian thờ có thông gió.
• Nến, đèn dầu gần tượng có nguy cơ cháy và làm sơn nóng. Giữ khoảng cách an toàn, không để lửa cháy khi không có người trong phòng.
• Nắng trực tiếp làm sơn bạc màu, gỗ co. Tránh đặt tượng ở chỗ nắng chiếu vào hằng ngày.
• Độ ẩm: các lớp sơn thếp phồng, bong thường vì gỗ bên dưới co nở. Giữ phòng ổn định ẩm theo bài về mùa nồm.
• Bóng đèn chiếu sát phát nhiệt cũng gây hại; dùng đèn LED để xa.

Tượng trong đình chùa và di tích

Tượng thờ ở đình, chùa, đền, nhất là nơi đã xếp hạng di tích, không phải đồ riêng của ai. Việc làm sạch sâu, tu sửa, sơn thếp lại phải có ý kiến của ban quản lý và theo quy định của pháp luật về di sản văn hoá. Đã có không ít trường hợp tượng cổ bị "trùng tu" bằng sơn công nghiệp, nhũ vàng, làm mất giá trị không phục hồi được. Nếu bạn là người trong làng, trong hội, cách giúp tốt nhất là chụp ảnh tình trạng tượng và báo với ban quản lý khi thấy chỗ bong, mọt, nứt.

Khi nào cần gọi thợ phục chế

1. Sơn phồng như bọt, bong vảy, có mảnh rơi.
2. Thấy lỗ mọt mới, bột mọt dưới bệ.
3. Gỗ nứt chạy qua thân, đầu, tay tượng.
4. Tượng có giá trị lịch sử, nghệ thuật, hoặc bạn không biết tuổi của nó.

Hãy hỏi thợ về cách họ làm: dùng sơn ta hay sơn công nghiệp, có giữ lớp cũ không, có ghi lại tình trạng trước và sau không. Người thợ cẩn trọng sẽ vui khi được hỏi.