Làng đá Non Nước nằm dưới chân Ngũ Hành Sơn, phía nam trung tâm Đà Nẵng, là làng chế tác đá mỹ nghệ nổi tiếng nhất miền Trung với tượng, phù điêu, đồ trang trí bằng cẩm thạch và nhiều loại đá khác. Nghề hình thành nhờ chính những ngọn núi cẩm thạch tại chỗ; ngày nay, để bảo vệ danh thắng, đá không còn được khai thác ở Ngũ Hành Sơn nữa mà được chở từ nơi khác về. Đến Non Nước, bạn xem được cả hai thứ: núi đá thiên nhiên với hang động, chùa chiền, và những xưởng tạc đá ồn ào ngay bên dưới.
Ngũ Hành Sơn: núi cẩm thạch giữa đồng bằng
Ngũ Hành Sơn là cụm năm ngọn núi đá vôi đã bị biến chất thành cẩm thạch, nổi lên giữa vùng cát ven biển. Năm ngọn được đặt tên theo ngũ hành: Kim Sơn, Mộc Sơn, Thuỷ Sơn, Hoả Sơn, Thổ Sơn. Thuỷ Sơn lớn nhất, có nhiều chùa và hang động như động Huyền Không, chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng, được xây dựng và tu bổ qua nhiều thời kỳ, trong đó có thời các chúa Nguyễn và vua Nguyễn.
Danh thắng Ngũ Hành Sơn được Nhà nước xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Đây là lý do việc khai thác đá trên núi đã bị dừng: nếu tiếp tục, chính ngọn núi đã sinh ra nghề sẽ bị đẽo mòn.
Làng nghề hình thành thế nào
Theo truyền ngôn địa phương, nghề đá ở đây do những người thợ từ phía Bắc vào lập nghiệp từ khoảng vài trăm năm trước, gắn với việc khai thác đá núi tại chỗ. Các chi tiết như tên ông tổ nghề, năm đến lập làng được kể khác nhau tuỳ nguồn và nên coi là truyền ngôn. Điều chắc chắn hơn là nghề phát triển mạnh từ cuối thế kỷ 20, khi du lịch Đà Nẵng – Hội An – Huế mở rộng và tượng đá trở thành mặt hàng được ưa chuộng.
Về hành chính, Non Nước thuộc vùng Ngũ Hành Sơn của thành phố Đà Nẵng; tên đơn vị cấp phường đã thay đổi sau đợt sắp xếp năm 2025.
Đá ở Non Nước: từ đâu tới
Thời trước, thợ dùng cẩm thạch của chính Ngũ Hành Sơn, có loại trắng, hồng, xanh, vân nhiều màu. Từ khi dừng khai thác tại chỗ, đá được đưa về từ các mỏ ở nơi khác trong nước, và có cả đá nhập khẩu. Vì thế, một pho tượng ở Non Nước hôm nay không nhất thiết làm bằng "đá Ngũ Hành Sơn". Nếu bạn quan tâm, hãy hỏi người bán đá từ đâu; người làm nghề nghiêm túc sẽ trả lời được.
| Loại sản phẩm | Chất liệu hay gặp | Kỹ thuật chính |
|---|---|---|
| Tượng lớn (tượng Phật, tượng người, tượng thú) | Cẩm thạch trắng, đá xanh | Máy cắt phá khối, đục tay tạo hình, mài bóng |
| Phù điêu, bình phong, lan can | Cẩm thạch, đá xanh | Chạm nổi, chạm lộng trên tấm đá |
| Đồ mỹ nghệ nhỏ | Đá màu, đá mềm | Tiện, khắc, đánh bóng |
| Đồ kiến trúc, lăng mộ | Đá xanh, granite | Cắt máy, khắc hoa văn, khắc chữ |
Ở xưởng Non Nước bạn sẽ thấy gì
Dọc các trục đường quanh chân núi là những xưởng mở mặt tiền, tượng thành phẩm bày ra tận lề. Vào sâu bên trong là chỗ làm việc:
- Khu phá khối: khối đá lớn đặt trên bệ, thợ dùng máy cắt lưỡi kim cương có phun nước, bụi trắng bốc lên nếu không phun đủ.
- Khu đẽo thô: đục hơi, đục mũi nhọn tạo dáng. Tiếng gõ đều đặn, mảnh đá văng khắp sàn.
- Khu chi tiết: thợ cả ngồi cạnh tượng, dùng máy mài nhỏ, đục nhỏ cho khuôn mặt, bàn tay, nếp áo.
- Khu mài bóng: mài nước nhiều cấp, đánh bóng.
Nhìn kỹ một pho tượng đang làm dở ở bước đẽo thô và cùng mẫu đó đã hoàn thành ngay bên cạnh, bạn sẽ hiểu được bao nhiêu phần trăm công sức nằm ở khâu cuối.
Đánh giá một tượng đá: vài điểm nên nhìn
- Mạch đá: tượng tốt đặt mạch vân sao cho không cắt ngang khuôn mặt hay chỗ mảnh như cổ, cổ tay.
- Vết nứt, vết vá: soi đèn nghiêng, tìm đường mảnh chạy qua. Vết vá bằng keo trộn bột đá có màu và độ bóng hơi khác.
- Tỉ lệ và độ vững: tượng đứng phải có trọng tâm chắc, chỗ nối chân với bệ đủ dày.
- Chi tiết khuất: mặt sau, dưới cằm, kẽ ngón. Xưởng kỹ vẫn làm sạch chỗ này.
Giá tượng đá chênh lệch rất lớn theo loại đá, kích thước, mức chi tiết và xưởng. Hỏi trực tiếp nhiều nơi, so cùng một mẫu, và với tượng lớn thì hỏi rõ cả chi phí, cách đóng gói, vận chuyển.
Đi thăm Non Nước: lịch trình gợi ý
- Sáng sớm leo Thuỷ Sơn, khi trời còn mát: xem chùa, động Huyền Không với ánh sáng rọi qua lỗ trên vòm. Đây là cách hiểu chất liệu cẩm thạch ở trạng thái tự nhiên.
- Xuống chân núi, vào một hai xưởng đang làm. Xin phép trước, đứng xa khu cắt máy.
- Nếu còn thời gian, ghé Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở trung tâm Đà Nẵng để so sánh: sa thạch Chăm cổ với cẩm thạch Non Nước nay là hai thế giới khác hẳn về chất liệu và cách tạc.
Vé tham quan Ngũ Hành Sơn, giờ mở cửa và lối thang máy lên núi nên xem trên trang chính thức của ban quản lý danh thắng.
An toàn và môi trường
Bụi đá là vấn đề thật ở các làng đá. Bụi mịn từ cắt mài khô có thể gây bệnh bụi phổi silic cho thợ và ảnh hưởng tới người sống quanh xưởng. Khi đi tham quan, hãy đeo khẩu trang lọc bụi, không đứng lâu ở nơi bụi bốc lên, giữ trẻ em tránh xa khu máy. Nếu bạn đặt hàng, ưu tiên xưởng có phun nước khi cắt và có bảo hộ cho thợ cũng là một cách góp phần.
Đá trong hang: nhìn cẩm thạch tự nhiên
Trong động Huyền Không và các hang trên Thuỷ Sơn, vách đá cho thấy cẩm thạch ở trạng thái chưa qua tay người: vân loang, mạch màu chạy xiên, chỗ nhẵn do nước. Nhìn kỹ những mạch ấy giúp bạn hiểu vì sao thợ phải tính hướng mạch khi đặt tượng trong khối đá.
Góc nhìn hôm nay
Non Nước là ví dụ hiếm có về một làng nghề đã phải tách khỏi nguồn nguyên liệu gốc để giữ lấy danh thắng. Nghề vẫn sống, nhưng sống bằng đá từ nơi khác, kỹ thuật cơ giới hoá và thị trường rộng hơn. Thứ còn giữ được tính địa phương là tay nghề: cách người thợ đọc mạch đá, cách đánh bóng, cách tạo khuôn mặt. Nếu chỉ mua một món đồ nhỏ làm kỷ niệm, hãy chọn món đã qua tay thợ thật sự, không phải món đúc từ bột đá trộn keo, và hỏi để biết sự khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Làng đá Non Nước ở đâu?
Làng đá Non Nước nằm dưới chân Ngũ Hành Sơn, phía nam trung tâm thành phố Đà Nẵng, trên đường đi Hội An. Các xưởng tập trung dọc các trục đường quanh chân núi.
Đá Non Nước hiện nay lấy từ đâu?
Việc khai thác đá trên Ngũ Hành Sơn đã dừng để bảo vệ danh thắng. Đá hiện nay được đưa về từ các mỏ ở nơi khác trong nước và có cả đá nhập khẩu. Muốn biết chính xác, hãy hỏi người bán về nguồn đá.
Ngũ Hành Sơn gồm những núi nào?
Ngũ Hành Sơn gồm năm ngọn núi đá cẩm thạch đặt tên theo ngũ hành: Kim Sơn, Mộc Sơn, Thuỷ Sơn, Hoả Sơn và Thổ Sơn. Thuỷ Sơn lớn nhất, có nhiều chùa và hang động.
Làm sao phân biệt tượng đá thật và tượng bột đá đúc?
Tượng đá thật có mạch vân tự nhiên chạy xuyên khối, nặng và mát tay, mặt dưới thường có vết cắt hoặc vết đục. Tượng đúc từ bột đá trộn keo thường nhẹ hơn, màu đều, có thể thấy đường ráp khuôn và bọt khí nhỏ.
Đi xưởng đá có cần đeo khẩu trang không?
Nên đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn. Bụi đá mịn từ cắt mài có chứa silic, hít lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi silic. Tránh đứng gần khu cắt máy và giữ trẻ em tránh xa.
