Đá dùng trong điêu khắc chia thành ba nhóm theo độ cứng và cách "ăn đục": đá mềm như steatit (đá xà phòng), đá trung bình như cẩm thạch, sa thạch, đá vôi (đá xanh), và đá rất cứng như granite. Cẩm thạch cho bề mặt mịn, đánh bóng đẹp nên được ưa cho tượng; sa thạch dễ tạc nhưng hạt thô, hợp với phù điêu kiến trúc như ở tháp Chăm hay Angkor; granite bền với thời gian nhưng tạc rất khó. Chọn đá là quyết định đầu tiên, vì đá quyết định luôn cả dụng cụ, kỹ thuật và mức chi tiết làm được.
Đọc đá theo ba câu hỏi
Thợ đá lâu năm khi gặp một khối đá lạ thường tự hỏi ba điều:
- Cứng hay mềm? Thang Mohs là cách gọi phổ thông: calcit, thành phần chính của cẩm thạch và đá vôi, khoảng 3; thạch anh, thành phần quan trọng của granite và sa thạch, khoảng 7; talc trong đá xà phòng chỉ khoảng 1. Mũi dao thép cào được calcit nhưng không cào được thạch anh.
- Hạt mịn hay thô? Hạt mịn giữ được chi tiết nhỏ như ngón tay, lông mày. Hạt thô chỉ cho phép khối lớn và nét đậm.
- Có thớ, có mạch không? Đá cũng có hướng yếu: lớp trầm tích ở sa thạch, mạch vân ở cẩm thạch, khe nứt ẩn. Đục cắt ngang một mạch yếu là cả mảng có thể bong ra.
Không như gỗ, đá không co ngót, không mối mọt. Nhưng đá cũng không tha thứ: phần đã bong là mất, không dán lại cho đẹp được.
Bảng so sánh các loại đá điêu khắc
| Loại đá | Bản chất | Độ cứng (khoảng) | Ưu điểm | Hạn chế | Ví dụ quen thuộc |
|---|---|---|---|---|---|
| Steatit (đá xà phòng) | Đá biến chất giàu talc | Rất mềm | Cắt bằng dao, giũa được; hợp cho người mới | Dễ trầy, khó giữ cạnh sắc | Đồ khắc nhỏ, tượng mỹ nghệ |
| Cẩm thạch (đá hoa, marble) | Đá vôi biến chất, chủ yếu calcit | Khoảng 3 | Hạt mịn, trong mờ, đánh bóng đẹp | Bị axit, mưa axit ăn mòn; có mạch yếu | Carrara (Ý), Non Nước (Đà Nẵng) |
| Đá vôi (đá xanh) | Đá trầm tích, chủ yếu calcit | Khoảng 3 | Dễ tạc, có loại hạt mịn, màu xanh xám | Phong hoá theo thời gian, rêu bám | Bia Văn Miếu, tượng lăng Huế, đá Ninh Vân, Thanh Hoá |
| Sa thạch (đá cát) | Hạt cát kết dính | Thay đổi nhiều | Dễ tạc khi mới khai thác, khối lớn | Hạt thô, bở dần, bụi nhiều silic | Tháp Chăm, Angkor, Mỹ Sơn |
| Granite (đá hoa cương) | Đá magma, nhiều thạch anh, fenspat | Khoảng 6–7 | Rất bền, chịu thời tiết | Rất khó tạc, cần dụng cụ đặc biệt | Tượng đài, bia, bậc thềm hiện đại |
Số trên thang Mohs chỉ là gần đúng cho khoáng chính; một khối đá thật là hỗn hợp, độ cứng có thể khác giữa các phần.
Cẩm thạch: đá của tượng
Cẩm thạch là đá vôi đã bị biến chất dưới nhiệt độ và áp suất cao, các tinh thể calcit kết lại chặt hơn. Kết quả là một loại đá có thể tạc chi tiết rất nhỏ và đánh bóng đến mức hơi trong, ánh sáng xuyên vào lớp mỏng rồi tán ra, khiến bề mặt tượng giống da người. Đó là lý do Michelangelo chọn đá Carrara cho Pietà và David.
Ở Việt Nam, cẩm thạch gắn với Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng) và một số mỏ ở phía Bắc. Điểm yếu của cẩm thạch là sợ axit: calcit phản ứng với axit, nên giấm, nước chanh, chất tẩy rửa có axit làm bề mặt mất bóng, và mưa axit ở đô thị làm tượng ngoài trời mòn dần.
Đá xanh: đá của bia và lăng
Trong tiếng thợ Việt, "đá xanh" thường chỉ loại đá vôi màu xanh xám, hạt mịn, khai thác nhiều ở Thanh Hoá và Ninh Bình. Đây là chất liệu của rất nhiều di sản đá Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ: bia tiến sĩ Văn Miếu, tượng đá trong lăng vua Nguyễn, các chân tảng, lan can, cột đá chùa chiền. Thành nhà Hồ ở Thanh Hoá (xây năm 1397, Di sản thế giới năm 2011) là ví dụ về sức chịu đựng của loại đá này ở quy mô kiến trúc.
Đá xanh dễ đục hơn granite nhiều, giữ được nét chữ khắc, nhưng ngoài trời lâu năm sẽ bị phong hoá, rêu và địa y bám. Đó là lý do bia cổ cần mái che và cần được bảo quản đúng cách.
Sa thạch: đá của đền tháp Đông Nam Á
Sa thạch là đá trầm tích từ hạt cát. Nhiều loại sa thạch khi mới lấy từ mỏ còn ẩm thì tương đối dễ tạc, nên các công trình lớn như Angkor được xây và chạm bằng khối lượng sa thạch khổng lồ. Ở Việt Nam, điêu khắc Chăm dùng nhiều sa thạch: tượng, bệ thờ, phù điêu Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương mà nay có thể xem ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Nhược điểm là hạt thô và độ bền không đều: có lớp cứng, lớp bở. Bụi sa thạch chứa nhiều silic, rất có hại cho phổi khi cắt mài khô.
Granite: đá của sự bền bỉ
Granite là đá magma, hạt tinh thể nhìn thấy bằng mắt thường, chứa nhiều thạch anh. Nó gần như không bị axit ăn, chịu mưa nắng tốt, nên được dùng cho tượng đài, bia và bậc thềm. Nhưng tạc granite bằng đục tay rất chậm; ở cổ Ai Cập, người thợ còn dùng những viên đá cứng hơn để đập mài. Ngày nay hầu như mọi việc với granite đều qua máy cắt lưỡi kim cương, đục hơi và máy mài.
Đá mềm cho người mới
Nếu bạn muốn thử khắc đá tại nhà, đừng bắt đầu bằng cẩm thạch hay granite. Đá xà phòng (steatit) và một số loại đá mềm khác có thể cắt bằng cưa tay, giũa, dao khắc, đánh nhẵn bằng giấy nhám nước. Vài lưu ý:
- Làm ướt khi mài để bụi không bay. Một số mỏ steatit có thể lẫn khoáng sợi có hại, nên mua đá từ nguồn có ghi rõ xuất xứ, và không thổi bụi, không quét khô.
- Kẹp phôi trên bao cát hoặc tấm cao su để không trượt; đục, giũa luôn đẩy ra xa người.
- Đeo kính bảo hộ và khẩu trang lọc bụi (N95/P2), kể cả với đá mềm.
Góc nhìn hôm nay: tập nhận đá ở bảo tàng
Lần tới đến bảo tàng hay di tích, hãy tập nhận đá bằng mắt. Ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm, chú ý hạt sa thạch thô và các lớp phong hoá. Ở Văn Miếu, nhìn mặt bia đá xanh với nét chữ khắc còn sắc. Ở các khu tượng đài hiện đại, nhìn hạt tinh thể lấp lánh của granite. Một khi đã quen mặt các loại đá, bạn sẽ đọc được vì sao tượng này nhiều chi tiết, tượng kia chỉ có khối lớn: đôi khi đó là chất liệu chứ không phải tay nghề.
Câu hỏi thường gặp
Đá nào dễ điêu khắc nhất?
Đá xà phòng (steatit) mềm nhất, cắt được bằng dao, giũa, rất hợp cho người mới. Trong các đá dùng cho tượng lớn, cẩm thạch và đá vôi hạt mịn dễ tạc hơn granite nhiều.
Cẩm thạch và đá hoa cương khác nhau thế nào?
Cẩm thạch (marble) là đá vôi biến chất, mềm hơn, hạt mịn, đánh bóng đẹp nhưng sợ axit. Đá hoa cương (granite) là đá magma chứa nhiều thạch anh, cứng hơn nhiều, bền với thời tiết nhưng rất khó tạc chi tiết.
Đá xanh là đá gì?
Trong cách gọi của thợ Việt, đá xanh thường là đá vôi màu xanh xám, hạt mịn, khai thác nhiều ở Thanh Hoá, Ninh Bình. Đây là chất liệu của bia Văn Miếu, tượng đá lăng vua Nguyễn và nhiều chi tiết đá chùa chiền.
Vì sao tượng Chăm làm bằng sa thạch?
Sa thạch có sẵn ở miền Trung, khai thác được khối lớn và tương đối dễ tạc khi còn tươi, phù hợp cho cả kiến trúc lẫn điêu khắc. Hạt đá thô nên tượng Chăm thường có khối mạnh hơn là chi tiết li ti.
Có nên lau tượng cẩm thạch bằng giấm hay chanh?
Không. Cẩm thạch chứa calcit, phản ứng với axit, nên giấm, chanh và chất tẩy có axit sẽ làm mất bóng và mòn bề mặt. Nên lau bằng nước sạch, khăn mềm và chất tẩy trung tính.
