Làng đá Bửu Long, Đồng Nai: nghề đá lâu đời nhất Nam Bộ ở Biên Hoà

Làng đá Bửu Long ở Biên Hoà, tỉnh Đồng Nai, là làng nghề chế tác đá lâu đời nhất Nam Bộ, gắn với những ngọn đồi đá ven sông Đồng Nai. Thợ Bửu Long làm cối, chân tảng, bia mộ, tượng, linh vật và các chi tiết đá kiến trúc cho đình chùa, mộ phần của cư dân Nam Bộ suốt nhiều thế kỷ. Ngày nay nghề thu hẹp nhiều vì đô thị hoá và nguồn đá tại chỗ không còn khai thác như xưa, nhưng dấu vết của nó vẫn hiện diện trong cảnh quan và trong nhiều công trình cổ quanh Biên Hoà.

Biên Hoà: vùng đất có đá giữa đồng bằng

Nam Bộ phần lớn là đồng bằng phù sa, đá là thứ hiếm. Vùng Biên Hoà lại nằm ở rìa miền Đông, nơi địa hình chuyển lên đồi, có những khối đá lộ ra ven sông Đồng Nai. Chính điều kiện này làm cho Biên Hoà trở thành nơi cung cấp đá cho cả vùng: đá làm nền móng, lát đường, làm cối xay, cối giã, chân cột, bia mộ.

Biên Hoà cũng là nơi người Việt đến khai phá sớm ở Nam Bộ. Cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18, vùng cù lao Phố ven sông là một thương cảng sầm uất. Năm 1715, Văn Miếu Trấn Biên được dựng ở vùng Bửu Long, là văn miếu đầu tiên ở xứ Đàng Trong. Công trình bị phá huỷ trong thế kỷ 19 và đã được xây dựng lại vào khoảng đầu những năm 2000. Bối cảnh ấy giải thích vì sao nghề đá phát triển ở đây: có đá, có dân cư, có nhu cầu xây dựng.

Từ năm 2025, Đồng Nai được mở rộng sau khi nhập với Bình Phước, cấp huyện bị bỏ và tên các phường ở Biên Hoà đã thay đổi. Tên "Bửu Long" vẫn được dùng phổ biến cho khu vực và khu du lịch cùng tên.

Nguồn gốc nghề: những điều nên phân biệt

Truyền ngôn địa phương thường kể rằng thợ đá từ miền Trung, có người nói là từ vùng Ngũ Hành Sơn, đã vào Biên Hoà lập nghiệp, mang theo tay nghề. Câu chuyện này phù hợp với dòng di dân từ Thuận Quảng vào Nam ở các thế kỷ 17–18, nhưng chi tiết cụ thể nên coi là truyền ngôn. Điều có thể thấy rõ là nhiều công trình cổ quanh Biên Hoà và Sài Gòn xưa có cấu kiện bằng đá vùng này.

Thợ Bửu Long làm gì

Khác với Non Nước thiên về tượng mỹ nghệ cẩm thạch, Bửu Long xưa mạnh về đá dùng: đồ đá phục vụ đời sống và xây dựng. Đây là một kiểu làng đá phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới, nhưng ít được chú ý vì sản phẩm "không đẹp" bằng tượng.

Cối đá: sản phẩm nhỏ mà nhiều kỹ thuật

Một chiếc cối xay lúa hay cối giã tưởng đơn giản, nhưng chứa nhiều hiểu biết của thợ đá:

• Chọn đá: phải cứng, ít rỗ, không có vết nứt, nếu không sẽ vỡ khi dùng hoặc sinh sạn vào thức ăn.
• Tạo lòng cối: đục dần từ giữa ra, giữ thành đều để chịu lực chày.
• Khía răng cối xay: hai thớt cối có rãnh xẻ theo kiểu xoáy, tính sao cho hạt đi từ tâm ra mép. Rãnh mòn thì thợ phải "khía lại".

Lần tới thấy một chiếc cối đá cũ ở sân đình hay nhà cổ, hãy lật nghiêng nhìn vết đục ở đáy, và nhìn đường rãnh trên mặt thớt. Đó là tay nghề của người thợ đá vô danh.

Cảnh quan sau nghề đá

Khai thác đá lâu năm để lại những hố sâu, về sau ngập nước thành hồ. Khu du lịch Bửu Long với hồ Long Ẩn, núi Bửu Long, chùa Bửu Phong là ví dụ về việc cảnh quan khai thác đá cũ được chuyển thành không gian tham quan. Đi dạo ở đây, để ý các vách đá dựng đứng và các bậc cắt, bạn đọc được dấu vết của nghề đá trên chính địa hình.

Nghề đá Bửu Long hôm nay

Đô thị hoá mạnh ở Biên Hoà, việc dừng khai thác đá tại chỗ và áp lực môi trường làm nghề thu hẹp nhiều so với trước. Một số cơ sở vẫn làm, chủ yếu với đá đưa từ nơi khác về, dùng máy cắt, máy mài kết hợp đục tay, sản xuất bia mộ, tượng, linh vật, đồ trang trí sân vườn. Những ai quan tâm đến lịch sử nghề có thể tìm đến các tài liệu của địa phương về làng nghề truyền thống Đồng Nai và Bảo tàng Đồng Nai.

An toàn khi xem và làm đá

• Bụi đá từ cắt mài khô có thể chứa silic, gây bệnh bụi phổi silic. Cắt phải phun nước, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn.
• Kính bảo hộ khi đứng gần chỗ đục, vì mảnh đá văng rất nhanh.
• Khối đá nặng: không tự nâng, không đứng cạnh khối đá đang được cẩu.
• Khi tham quan hồ đá cũ: vách đá dựng và nước sâu, không trèo vách, không bơi ở chỗ không được phép, trông trẻ em sát bên.

Đọc đồ đá ở đình chùa Nam Bộ

Đi một ngôi đình hay chùa cổ ở vùng Biên Hoà, Sài Gòn xưa, hãy cúi nhìn xuống: chân tảng dưới cột, bậc thềm, ngạch cửa, trụ cổng. Nhiều món là đá xanh hạt mịn, mặt trên mài phẳng, cạnh vát hoặc chạm hoa văn đơn giản. Khác với Bắc Bộ, đồ đá ở đây ít chạm cầu kỳ, thiên về bền và dùng được. Có vài dấu hiệu để đọc: chân tảng mòn lõm là dấu nhiều năm chịu tải, bậc thềm mòn giữa là dấu chân người qua lại, vết đục thô ở mặt khuất cho biết đá được làm tay. Những chi tiết nhỏ ấy là cách nhận ra tay nghề của thợ đá địa phương trên chính công trình họ góp sức.

Góc nhìn hôm nay: một làng đá kiểu khác

Bửu Long nhắc rằng nghề đá không chỉ có tượng. Phần lớn lịch sử nghề đá, ở Việt Nam cũng như trên thế giới, là đá dùng: cối, bậc, chân tảng, bia. Những món đồ ấy ít khi ghi tên người làm, ít được đưa vào bảo tàng, và đang biến mất nhanh khi nhà cổ bị phá. Nếu nhà bạn còn một chiếc cối đá, một chân tảng cũ, đừng vội bỏ. Chụp ảnh, ghi lại nguồn gốc theo lời người già kể. Đó là tư liệu về một nghề đang thu hẹp.