Kim Bồng là làng mộc nằm bên kia sông Thu Bồn, đối diện phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau khi Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng năm 2025. Thợ Kim Bồng nổi tiếng về mộc dựng nhà và đóng ghe, và tay nghề của họ hiện diện ngay trong những ngôi nhà gỗ của phố Hội. Muốn hiểu chạm khắc Hội An, cách tốt nhất là xem nhà cổ trước, rồi qua sông xem nơi thợ làm.
Kim Bồng: làng thợ bên kia sông
Từ phố cổ, người ta qua làng bằng đò hoặc theo đường bộ qua cầu. Làng nằm trên vùng đất bãi ven sông, ngày xưa gắn với nghề đóng ghe bầu và sửa thuyền buôn, vì Hội An từng là thương cảng sầm uất ở các thế kỷ 16–18. Thợ mộc ở đây vì thế vừa giỏi kết cấu chịu lực trên nước, vừa giỏi dựng nhà trên bờ.
Truyền ngôn địa phương kể rằng thợ Kim Bồng từng được gọi đi làm ở nhiều nơi, kể cả cho kinh thành Huế thời Nguyễn. Đây là điều được nhắc nhiều trong các tài liệu giới thiệu làng, nhưng chi tiết cụ thể thì nên coi là truyền ngôn hơn là sử liệu đã được xác minh.
Nhà phố Hội An: đọc bộ khung gỗ
Đô thị cổ Hội An được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1999, và phần lớn giá trị của nó nằm ở hàng trăm ngôi nhà gỗ còn giữ được. Nhà phố điển hình có mặt tiền hẹp, chạy sâu vào trong, chia thành nhà trước, nhà giữa (thường có giếng trời), nhà sau. Bộ khung gỗ là nơi thợ mộc và thợ chạm cùng làm việc.
| Bộ phận | Là gì | Chỗ chạm thường gặp |
|---|---|---|
| Vì kèo | Bộ khung tam giác đỡ mái | Kèo chồng rường: các con rường xếp chồng, đầu rường chạm hoa lá, mây |
| Kẻ, bẩy | Thanh gỗ chìa ra đỡ mái hiên | Đầu kẻ chạm cuốn lá, đầu rồng cách điệu |
| Cửa, vách lá sách | Cửa thượng song, cửa bàn khoa | Ô thoáng, song tiện, ván chạm nông |
| Mắt cửa | Cặp chi tiết gỗ tròn gắn trên đầu cửa chính | Chạm hình âm dương hoặc hoa văn, theo quan niệm dân gian là "giữ nhà" |
| Bàn thờ, hoành phi | Trong nhà giữa | Chạm nổi, sơn thếp |
Điểm đáng chú ý: ở nhà Hội An, chạm khắc phần lớn nằm trên chính cấu kiện chịu lực, chứ không phải tấm trang trí đóng thêm vào. Con rường vừa đỡ mái vừa là chỗ chạm. Đó là lối nghĩ của thợ mộc dựng nhà: trang trí phải đi cùng kết cấu.
Phong cách chạm Hội An
Hội An là nơi gặp nhau của người Việt, người Hoa, và trước đó là thương nhân Nhật. Dấu ấn ấy thấy trên gỗ. Các hội quán của người Hoa (Phúc Kiến, Quảng Đông, Triều Châu…) có lối chạm dày đặc, nhiều sơn màu, nhiều đề tài truyện tích. Nhà ở của người Việt thường chạm thanh hơn, hoạ tiết hoa lá, mây, dơi, chữ thọ cách điệu.
Nét chạm miền Trung thường mảnh và nông hơn đồ thờ Bắc Bộ, hợp với không gian nhà ở nhìn gần. Gỗ dùng cho kết cấu là các loại gỗ cứng địa phương; các tài liệu thường nhắc kiền kiền, mít và một số loại gỗ khác, tuỳ ngôi nhà.
Khí hậu và chạm khắc: chuyện của lũ lụt
Hội An ngập lụt gần như năm nào cũng có. Nước dâng vào nhà, ngâm chân cột, ván sàn. Điều này giải thích nhiều chi tiết: nhà có gác để kê đồ khi lụt, có lỗ trên sàn gác để kéo đồ lên, chân cột kê trên tảng đá. Phần chạm tinh thường nằm ở trên cao, nơi nước khó tới. Thợ phục chế ở Hội An phải tính chuyện gỗ bị ngâm rồi khô nhiều lần, nên việc chọn gỗ và xử lý gỗ khắt khe hơn nơi khác.
Đi xem: từ nhà cổ đến xưởng mộc
- Vào một hai nhà cổ đang mở cửa đón khách trong phố. Đứng ở nhà giữa, ngửa lên xem hệ kèo chồng rường. Đếm số con rường, xem đầu rường chạm gì.
- Xem một hội quán để so lối chạm của người Hoa với nhà ở người Việt.
- Qua sông sang Kim Bồng vào buổi sáng, khi xưởng đang làm. Xem thợ ghép mộng, đục đầu kẻ, làm cửa.
- Để ý ghe thuyền neo dọc bờ, nếu có, vì nghề đóng ghe là một nửa tay nghề của làng.
Về vé tham quan phố cổ, giờ mở cửa các nhà cổ và hội quán, nên xem trên trang chính thức của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An, vì thông tin thay đổi theo từng thời kỳ. Đồ lưu niệm chạm gỗ bày bán trong phố rất nhiều, chất lượng không đồng đều; muốn mua thì hỏi rõ làm tay hay làm máy.
Đóng ghe: nửa kia của tay nghề Kim Bồng
Người ta hay nói về nhà cổ mà quên rằng thợ Kim Bồng còn là thợ đóng ghe. Đóng ghe gỗ truyền thống đòi hỏi những kỹ thuật mà thợ mộc nhà không cần:
- Uốn ván: ván thân ghe phải cong theo hình lườn. Thợ dùng lửa hơ nóng và nước để làm mềm gỗ, rồi ép dần cho cong, một việc cần kinh nghiệm để gỗ không nứt.
- Ghép kín nước: các tấm ván ghép sát nhau, kẽ hở được xảm (trét kín) bằng hỗn hợp truyền thống có dầu rái và sợi xơ, để ghe không thấm nước.
- Tính chịu lực động: nhà đứng yên, ghe thì chịu sóng, chịu va. Mộng và liên kết phải chắc theo một kiểu khác.
Hai nghề nuôi nhau: con mắt nhìn đường cong của thợ đóng ghe làm cho những con rường, đầu kẻ trong nhà Hội An có độ cong mềm, còn sự chắc tay của thợ dựng nhà giúp ghe bền. Khi đứng dưới một bộ kèo ở phố cổ, thử tưởng tượng nó lật ngược: đôi khi bạn sẽ thấy dáng của một lườn ghe.
Góc nhìn hôm nay: phục chế nhà cổ là nghề khó nhất
Công việc giá trị nhất của thợ mộc Kim Bồng hôm nay là tu bổ nhà cổ. Thay một con rường mục mà giữ đúng hình dáng, đúng lối mộng, đúng nét chạm cũ đòi hỏi thợ phải hiểu cả kết cấu lẫn phong cách. Tu bổ di tích trong khu phố cổ theo quy định riêng về bảo tồn, có sự giám sát của cơ quan quản lý di sản.
Với người xem, bài học đáng mang về là: ở Hội An, chạm khắc không tách khỏi nhà. Lần tới bước vào một nhà gỗ cổ, ở bất cứ đâu, hãy hỏi câu đầu tiên là "cấu kiện này chịu lực gì", rồi mới hỏi "nó chạm gì". Hai câu đi cùng nhau sẽ cho bạn hiểu ngôi nhà.
Câu hỏi thường gặp
Làng mộc Kim Bồng ở đâu?
Kim Bồng nằm bên kia sông Thu Bồn, đối diện phố cổ Hội An. Từ năm 2025, khi Quảng Nam nhập vào Đà Nẵng, làng thuộc thành phố Đà Nẵng. Có thể qua làng bằng đò hoặc đường bộ.
Làng Kim Bồng nổi tiếng về nghề gì?
Kim Bồng nổi tiếng về nghề mộc dựng nhà gỗ, đóng ghe thuyền và chạm khắc trang trí trên cấu kiện nhà. Thợ Kim Bồng gắn liền với việc xây dựng và tu bổ nhà cổ Hội An.
Kèo chồng rường là gì?
Là kiểu vì kèo gồm nhiều con rường (thanh gỗ ngắn) xếp chồng lên nhau theo bậc để đỡ mái, thay cho cột trốn. Đầu các con rường thường được chạm hoa lá, mây, tạo vẻ đẹp cho phần mái nhìn từ dưới lên.
Mắt cửa ở nhà cổ Hội An là gì?
Mắt cửa là cặp chi tiết gỗ hình tròn gắn trên đầu cửa chính, thường chạm hình âm dương hoặc hoa văn. Theo quan niệm dân gian, mắt cửa như đôi mắt canh giữ ngôi nhà.
Vì sao nhà cổ Hội An có gác?
Hội An ngập lụt gần như hằng năm, nên nhà có gác để chuyển đồ đạc lên khi nước dâng. Phần chạm khắc tinh thường đặt ở trên cao, nơi nước khó tới.
