Gỗ quý trong đồ chạm như trắc, cẩm lai, hương là những loài được pháp luật Việt Nam và Công ước CITES đưa vào danh mục quản lý, nên khai thác, buôn bán, vận chuyển và xuất nhập khẩu phải có nguồn gốc hợp pháp và giấy tờ theo quy định. Với người mua, điều cần hiểu là: tên gỗ ở chợ chưa chắc là đúng loài, giá cao không có nghĩa là gỗ đúng hay hợp pháp, và câu hỏi về nguồn gốc là câu hỏi chính đáng. Bài này giúp hiểu vấn đề, không thay lời tư vấn pháp lý; trường hợp cụ thể hãy hỏi cơ quan kiểm lâm hoặc người có chuyên môn luật.
Vì sao có "gỗ cấm"
Nhiều loài cây gỗ quý mọc chậm, phải hàng chục đến hàng trăm năm mới cho lõi gỗ tốt. Khi nhu cầu đồ gỗ cao cấp tăng mạnh, chúng bị khai thác nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ cây mọc lại. Một số loài đã trở nên hiếm trong tự nhiên ở Đông Nam Á.
Để bảo vệ chúng, có hai tầng quy định:
- Tầng quốc tế: Công ước về buôn bán quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES), mà Việt Nam là thành viên từ năm 1994. CITES xếp loài vào các Phụ lục; buôn bán quốc tế loài trong phụ lục phải có giấy phép theo quy định của Công ước.
- Tầng trong nước: pháp luật Việt Nam về lâm nghiệp và quản lý thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm, chia loài thành các nhóm với mức hạn chế khác nhau, từ cấm khai thác vì mục đích thương mại tới hạn chế và phải quản lý nguồn gốc.
Các danh mục này được cập nhật theo thời gian. Bài này không liệt kê loài nào thuộc nhóm nào, vì thông tin đó cần tra từ văn bản hiện hành, không nên dựa vào một bài phổ thông.
Một vài mốc dễ nhớ về CITES
- Gỗ trắc (loài Dalbergia cochinchinensis) được đưa vào Phụ lục II CITES năm 2013.
- Tại hội nghị CITES năm 2016, toàn bộ chi Dalbergia (chi của nhiều loại gỗ "trắc", "cẩm lai" và nhiều loài gỗ hồng mộc khác) được đưa vào Phụ lục II, có hiệu lực từ đầu năm 2017. Các chú giải đi kèm (quy định áp dụng cho sản phẩm nào) được điều chỉnh ở những kỳ hội nghị sau.
Ý nghĩa thực tế: nhiều loại gỗ hồng mộc mà người Việt quen gọi là trắc, cẩm lai đều nằm trong vùng quản lý quốc tế. Quy định cụ thể áp dụng cho đồ thành phẩm, đồ cũ, đồ mang theo người ra sao thì cần hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Tên ở chợ không phải tên khoa học
Đây là nguồn nhầm lẫn lớn nhất. Một cái tên như "trắc", "hương", "cẩm lai" ở cửa hàng có thể chỉ nhiều loài khác nhau, có loài trong nước, có loài nhập từ châu Phi, Nam Mỹ, Lào, Campuchia. Người bán hay gắn thêm tên nước: hương Lào, hương Nam Phi, trắc đỏ, trắc đen... Những tên này mang tính thương mại, không phải tên loài.
| Câu nghe được | Điều nên hiểu |
|---|---|
| "Gỗ trắc chuẩn" | Trắc có thể chỉ nhiều loài Dalbergia khác nhau, chất lượng và quy định khác nhau |
| "Hương đá", "hương Nam Phi" | Tên thương mại; hỏi tên loài hoặc nguồn nhập khẩu |
| "Gỗ nặng, chìm nước là gỗ quý" | Nhiều gỗ nặng không phải gỗ quý; một số gỗ quý không chìm |
| "Thơm thì là hương thật" | Mùi có thể được tẩm; mùi cũng phai dần theo thời gian |
| "Màu đỏ sẫm là trắc" | Màu có thể nhuộm, có thể là gỗ khác đã già màu |
Xác định loài gỗ chắc chắn cần xem cấu tạo gỗ dưới kính lúp hoặc kính hiển vi, có khi cần phân tích ở phòng thí nghiệm. Bằng mắt thường, kể cả người lâu năm cũng có lúc nhầm.
Những câu nên hỏi người bán
- Gỗ này tên loài là gì, nhập từ đâu hay trong nước?
- Có giấy tờ về nguồn gốc gỗ không (hoá đơn, hồ sơ lâm sản theo quy định)? Một cơ sở làm ăn đàng hoàng thường sẵn lòng nói về điều này.
- Đồ mới đóng hay đồ cũ? Nếu đồ cũ, có thông tin gì về nơi xuất xứ?
- Gỗ liền hay ghép, có phần nào dùng gỗ khác không? Một số đồ "gỗ quý" chỉ có mặt ngoài là gỗ quý, khung bên trong là gỗ khác.
- Có hoá đơn ghi rõ tên gỗ không? Hoá đơn ghi đúng là cơ sở nếu sau này có tranh chấp về chất lượng.
Nếu người bán né tránh câu hỏi về nguồn gốc, hoặc chào giá rẻ bất thường cho "gỗ quý", đó là lúc nên cân nhắc lại.
Đồ cũ, đồ thừa kế, đồ mang đi xa
- Đồ gỗ trong gia đình từ lâu đời: giữ, dùng, thờ cúng trong nhà là chuyện bình thường. Khi định bán, chuyển nhượng, hay mang ra nước ngoài, quy định có thể khác, hãy hỏi trước.
- Mang đồ gỗ quý, đồ cổ ra nước ngoài: có thể cần giấy phép theo CITES và theo quy định về di vật, cổ vật. Hỏi cơ quan hải quan và cơ quan quản lý CITES trước khi đi, đừng chờ ra sân bay.
- Mua đồ ở nước ngoài mang về: tương tự, hỏi trước quy định nhập khẩu.
- Đồ cổ có giá trị lịch sử: ngoài chuyện loài gỗ, còn có quy định riêng về di vật, cổ vật.
Bài này không hướng dẫn cách "hợp thức hoá" gỗ hay đồ không rõ nguồn gốc. Nếu bạn đang có một trường hợp cụ thể, hãy liên hệ cơ quan kiểm lâm địa phương hoặc luật sư.
Thay vì chạy theo gỗ hiếm
Giá trị của một bức chạm nằm ở tay thợ nhiều hơn ở cái tên gỗ. Nhiều pho tượng thờ nổi tiếng ở miền Bắc, như các tượng La Hán chùa Tây Phương theo nhiều tài liệu giới thiệu, được tạc bằng gỗ mít, loại gỗ người làng trồng quanh nhà. Gỗ mít dẻo, thớ mịn, dễ chạm, già màu vàng nâu rất đẹp. Gụ, dổi, pơ mu, xoan đào và nhiều loại gỗ trồng hợp pháp khác đều cho đồ chạm bền và đẹp nếu được phơi sấy và chạm đúng cách.
Khi chọn đồ chạm, hãy đặt câu hỏi theo thứ tự: tay nghề có tốt không, gỗ có khô và mộng có chắc không (xem bài chọn đồ gỗ chạm), rồi mới đến tên gỗ. Một bức chạm đẹp bằng gỗ thường đáng giữ hơn một bức chạm vụng bằng gỗ hiếm.
Gỗ quý và sức khoẻ thợ
Ít ai nghĩ tới điều này khi mua, nhưng nhiều loại gỗ cứng nhiệt đới, trong đó có các loài hồng mộc, sinh bụi gây kích ứng da, mắt và đường hô hấp, có người bị dị ứng nặng. Bụi gỗ nói chung được IARC xếp vào nhóm 1, chất gây ung thư cho người. Thợ làm gỗ quý cần khẩu trang lọc bụi (N95/P2), hút bụi tại chỗ. Nếu bạn tự đánh lại, sửa lại đồ gỗ ở nhà, nhớ điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Gỗ trắc có phải gỗ cấm không?
Gỗ trắc và nhiều loài trong chi Dalbergia nằm trong danh mục quản lý của CITES và của pháp luật Việt Nam, nên khai thác, buôn bán, vận chuyển phải có nguồn gốc hợp pháp và giấy tờ theo quy định. Mức hạn chế cụ thể cần tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan kiểm lâm.
Mua đồ gỗ quý cần giấy tờ gì?
Nên yêu cầu hoá đơn ghi rõ tên gỗ và hỏi người bán về hồ sơ nguồn gốc lâm sản theo quy định. Yêu cầu cụ thể tuỳ loài và tuỳ trường hợp; hãy hỏi cơ quan kiểm lâm hoặc luật sư với trường hợp của mình.
Mang đồ gỗ trắc ra nước ngoài có được không?
Có thể cần giấy phép CITES và tuân theo quy định xuất khẩu, nhất là với đồ cổ. Hãy hỏi cơ quan hải quan và cơ quan quản lý CITES trước khi đi, không nên tự suy đoán.
Làm sao biết đồ gỗ là trắc thật?
Rất khó bằng mắt thường, vì tên "trắc" ở chợ có thể chỉ nhiều loài và gỗ có thể nhuộm, tẩm mùi. Xác định chắc chắn cần xem cấu tạo gỗ dưới kính phóng đại hoặc phân tích chuyên môn. Hoá đơn ghi rõ tên gỗ là cơ sở nếu có tranh chấp.
Tượng gỗ chùa xưa thường làm bằng gỗ gì?
Rất nhiều tượng thờ cổ ở miền Bắc được tạc bằng gỗ mít, loại gỗ dẻo, thớ mịn, dễ chạm và già màu đẹp. Điều đó cho thấy giá trị của đồ chạm nằm ở tay nghề hơn là ở độ hiếm của gỗ.
