Gỗ nứt và cong vênh vì nó co lại khi mất nước, và co không đều: theo chiều tiếp tuyến với vòng năm co nhiều nhất, theo chiều xuyên tâm co ít hơn, theo chiều dọc thớ gần như không co. Muốn bức chạm không nứt, gỗ phải được làm khô từ từ tới độ ẩm gần với độ ẩm không khí nơi nó sẽ nằm, trước khi đục những nét cuối. Thợ dùng ba cách chính: phơi hong tự nhiên có che, sấy lò có kiểm soát, và với tượng lớn thì khoét lõi để thành gỗ mỏng đều.
Nước trong gỗ đi đâu
Cây vừa đốn chứa rất nhiều nước, có loài nặng gần gấp đôi khi khô. Nước nằm ở hai chỗ: nước tự do trong lòng các ống tế bào, và nước liên kết thấm trong thành tế bào. Nước tự do bay đi trước mà gỗ chưa co. Chỉ khi nước liên kết bắt đầu rời thành tế bào, gỗ mới co ngót. Điểm chuyển giữa hai giai đoạn được gọi là điểm bão hoà thớ, với nhiều loài nằm quanh 25–30% độ ẩm.
Gỗ không bao giờ khô hẳn trong không khí. Nó luôn đi về một độ ẩm cân bằng với môi trường quanh nó. Ở khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, đồ gỗ trong nhà thường cân bằng ở mức cao hơn các nước khô; mùa nồm Bắc Bộ gỗ hút ẩm nở ra, mùa hanh khô lại co vào. Đồ chạm làm từ gỗ "khô" theo tiêu chuẩn một vùng khác có thể vẫn chuyển động mạnh khi mang về đây.
Vì sao co không đều lại sinh nứt
Hình dung mặt đầu một khúc gỗ tròn. Vòng ngoài co theo chu vi nhiều hơn là các tia hướng tâm co theo bán kính. Chu vi muốn ngắn lại nhiều mà bán kính không chịu ngắn theo, nên gỗ tự xé ra thành vết nứt hình chữ V từ ngoài vào tâm. Đó là lý do khúc gỗ tròn còn tâm gần như chắc chắn nứt.
Một nguồn nứt khác là khô bề mặt quá nhanh. Lớp ngoài khô và co trong khi lõi còn ướt, lớp ngoài bị kéo căng và nứt chân chim trên mặt, nhất là ở hai đầu, nơi nước thoát ra nhanh nhất qua các ống thớ hở.
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Phòng |
|---|---|---|
| Nứt đầu thớ | Nước thoát quá nhanh qua hai đầu | Bịt đầu bằng sơn, sáp, keo ngay sau khi cưa |
| Nứt hình chữ V từ ngoài vào tâm | Còn nguyên tâm, co tiếp tuyến lớn hơn xuyên tâm | Bổ qua tâm hoặc khoét lõi |
| Nứt chân chim mặt ván | Phơi nắng gắt, gió lùa mạnh | Hong trong bóng râm, có che |
| Ván cong lòng máng | Hai mặt ván co khác nhau (ván xẻ tiếp tuyến) | Chọn ván xẻ xuyên tâm, kê thanh đều |
| Ván vặn xoắn | Thớ xoắn, kê không phẳng | Kê phẳng, chèn vật nặng phía trên |
Ba cách làm khô gỗ
Phơi hong tự nhiên
Cách lâu đời nhất là hong gỗ trong bóng râm, thoáng, có mái che mưa. Ván được xếp thành chồng, giữa các lớp có thanh kê nhỏ đặt thẳng hàng từ dưới lên trên để gió lùa qua và ván không bị võng. Hai đầu ván được bịt kín bằng sơn, sáp hay keo ngay khi xẻ.
Thợ phương Tây có một quy ước truyền miệng là phơi khoảng một năm cho mỗi tấc Anh (khoảng 2,5 cm) độ dày. Đây chỉ là con số định hướng: loài gỗ, khí hậu và cách xếp làm thời gian thay đổi rất nhiều. Ở xứ nóng ẩm, gỗ có thể khô bề mặt nhanh nhưng lõi rất lâu khô, và không bao giờ xuống thấp như ở vùng khô.
Ngâm gỗ: tập quán cũ của thợ Việt
Nhiều vùng ở Việt Nam có tập quán ngâm gỗ dưới ao, dưới bùn hoặc nước chảy một thời gian trước khi hong. Theo kinh nghiệm truyền miệng, việc ngâm giúp rút bớt nhựa và chất đường trong gỗ, nhờ đó gỗ ít bị mọt và về sau ít chuyển động hơn. Sau khi vớt lên, gỗ vẫn phải hong khô từ từ. Hiệu quả cụ thể tuỳ loài và cách làm, nhưng đây là một phần kiến thức nghề đáng ghi lại.
Sấy lò
Lò sấy kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm không khí, rút ngắn thời gian từ nhiều tháng xuống nhiều ngày hoặc vài tuần. Gỗ sấy tốt thì đồng đều và có độ ẩm định trước. Gỗ sấy ép quá nhanh lại có thể bị "căng trong": bề ngoài trông ổn, nhưng khi xẻ ra hay đục sâu, ứng suất bên trong giải phóng làm tấm gỗ vặn hoặc nứt. Khi mua gỗ sấy cho chạm khắc, hỏi người bán gỗ được sấy tới độ ẩm bao nhiêu và đã để "nghỉ" sau sấy bao lâu.
Kiểm tra độ khô
- Máy đo độ ẩm gỗ loại kim cắm hoặc loại áp mặt cho con số tương đối; cần đo ở giữa tấm, không chỉ ở đầu.
- Cân định kỳ. Cân một mẩu gỗ cùng lô mỗi tuần. Khi cân nặng không còn giảm, gỗ đã gần cân bằng với không khí quanh nó.
- Xẻ thử. Xẻ một mẩu ra giữa, để vài giờ. Hai nửa cong vào nhau hoặc toạc ra là gỗ còn ứng suất.
Chạm gỗ tươi: có lúc là lựa chọn đúng
Không phải lúc nào cũng phải đợi gỗ khô. Gọt thìa, bát, đồ dùng nhỏ bằng gỗ tươi rất êm tay, gỗ cắt như bơ. Một số thợ tạc tượng phá thô khi gỗ còn tươi, khoét lõi, rồi để tượng thô khô từ từ (bọc giấy hoặc để trong túi giấy cho khô chậm) trước khi làm tinh. Vì phần thô còn chừa dư nên co ngót và nứt nhỏ trên bề mặt được đục bỏ ở bước sau. Điều duy nhất không nên làm: chạm tinh hoàn chỉnh trên gỗ tươi dày rồi để nó tự khô.
Khi gỗ đã nứt
Vết nứt nhỏ trên tượng thô có thể đục bỏ. Trên đồ đã gần xong, thợ thường chêm nêm gỗ cùng loại, cùng chiều thớ, dán keo rồi đục lại cho khớp; hoặc trám bột gỗ trộn keo ở chỗ nhỏ. Với tượng thờ phủ sơn, lớp sơn ta và vải lót truyền thống giúp che và giữ các vết nứt nhỏ. Vết nứt vẫn đang mở rộng là dấu hiệu gỗ chưa ổn định: đừng trám vội, hãy đợi.
Góc nhìn hôm nay: một việc làm ngay
Nếu bạn vừa xin được một khúc gỗ tươi từ cây trong vườn, việc đầu tiên là bịt hai đầu ngay trong ngày, bằng sơn dầu, nến chảy hay keo sữa. Sau đó bổ đôi qua tâm nếu không định làm tượng tròn, xếp hong ở chỗ râm, thoáng, có mái. Ghi ngày lên gỗ bằng bút chì. Tháng sau cân lại. Cách làm đơn giản này đã cứu không biết bao nhiêu khúc gỗ khỏi nứt toác ngay trong tuần đầu. Khi cưa, bổ gỗ, nhớ đeo kính bảo hộ và kê chắc khúc gỗ; khúc tròn lăn là nguyên nhân hay gặp của tai nạn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gỗ bị nứt khi khô?
Gỗ co ngót khi mất nước liên kết trong thành tế bào, và co không đều theo các chiều: theo chiều tiếp tuyến với vòng năm co nhiều hơn theo chiều xuyên tâm. Sự chênh lệch ấy xé gỗ thành vết nứt. Khô bề mặt quá nhanh cũng gây nứt chân chim.
Phơi gỗ bao lâu thì chạm được?
Không có con số chung. Thợ phương Tây có quy ước khoảng một năm cho mỗi 2,5 cm độ dày khi phơi tự nhiên, nhưng loài gỗ và khí hậu làm thay đổi nhiều. Cách chắc nhất là cân định kỳ hoặc đo độ ẩm cho tới khi gỗ không còn giảm cân.
Làm sao chống nứt đầu gỗ?
Bịt kín hai đầu thớ ngay sau khi cưa bằng sơn, sáp nến hoặc keo. Nước thoát qua đầu thớ nhanh hơn nhiều so với qua mặt ván. Đồng thời hong gỗ trong bóng râm, tránh nắng gắt và gió lùa mạnh.
Có nên ngâm gỗ trước khi chạm?
Ngâm gỗ dưới ao, bùn là tập quán cũ ở nhiều vùng Việt Nam, theo kinh nghiệm giúp rút nhựa và giảm mọt. Sau khi ngâm vẫn phải hong khô từ từ trước khi chạm. Hiệu quả tuỳ loài gỗ và cách làm.
Chạm gỗ tươi có được không?
Được, gỗ tươi rất dễ gọt, hợp làm thìa, bát hoặc phá thô tượng. Tượng phá thô từ gỗ tươi nên khoét lõi và để khô chậm trước khi làm tinh. Không nên chạm tinh hoàn chỉnh trên gỗ tươi dày rồi để nó tự khô.
