Ex libris là phiếu sách: một mẩu giấy nhỏ in hình và tên chủ sách, dán ở mặt trong bìa trước để đánh dấu cuốn sách thuộc về ai. Cụm từ Latin ex libris nghĩa là "từ sách của", tức "sách này thuộc thư viện của…". Từ thế kỷ 15 đến nay, nhiều phiếu sách được khắc gỗ, khắc đồng, khắc linoleum, và chúng đã thành một dòng tranh in tí hon được sưu tầm trên khắp thế giới.
Phiếu sách ra đời thế nào
Khi sách còn chép tay, mỗi cuốn là một gia tài. Chủ sách viết tên lên trang đầu, vẽ huy hiệu, có khi ghi lời nguyền dành cho kẻ lấy trộm. Khi nghề in lan rộng ở châu Âu nửa sau thế kỷ 15, sách nhiều lên, người có thư viện lớn cần một cách đánh dấu nhanh và đẹp. Một mẩu tranh in khắc gỗ dán vào bìa là lời giải tự nhiên.
Những phiếu sách sớm nhất còn biết đến từ vùng nói tiếng Đức vào khoảng thế kỷ 15. Một phiếu thường được kể trong số sớm nhất là tranh khắc gỗ tô màu tay vẽ một con nhím, gắn với một người tên Johannes Knabensberg, có biệt danh Igler (gần với chữ "nhím" trong tiếng Đức), kèm một câu đùa chơi chữ về chuyện con nhím "hôn" người cầm sách. Phiếu ấy cho thấy ngay từ đầu, ex libris đã là chỗ để chủ sách chơi chữ và khoe tính cách.
Albrecht Dürer và xưởng của ông đã làm phiếu sách cho bạn bè và giới học giả ở Nuremberg, đầu thế kỷ 16. Từ đó, ex libris có chỗ trong tay những người khắc giỏi nhất.
Một phiếu sách gồm những gì
- Chữ "Ex libris" hoặc một cụm tương đương trong tiếng địa phương.
- Tên chủ sách: người, gia đình hoặc thư viện.
- Hình: huy hiệu dòng họ, chân dung, cảnh vật, con vật, đồ vật nói lên nghề nghiệp hay sở thích.
- Đôi khi có châm ngôn hay một câu nhắn người mượn sách.
Kích thước thường nhỏ, cỡ một bao diêm đến một tấm danh thiếp, sao cho vừa mặt trong bìa sách mà không chiếm chỗ. Chính khổ nhỏ ấy làm phiếu sách thành một bài kiểm tra tay nghề: mọi thứ phải đọc được, đẹp và rõ trong vài phân vuông.
Các thời kỳ của phiếu sách
| Thời kỳ | Phong cách nổi bật | Kỹ thuật chính |
|---|---|---|
| Thế kỷ 15–16 | Huy hiệu dòng họ, tranh thánh | Khắc gỗ, có khi tô màu tay |
| Thế kỷ 17–18 | Huy hiệu cầu kỳ, khung trang trí | Khắc đồng thay dần khắc gỗ |
| Cuối thế kỷ 19 – đầu 20 | Tranh minh hoạ tự do, phong cách Tân nghệ thuật | Khắc gỗ, khắc đồng, khắc axit, in đá |
| Thế kỷ 20 đến nay | Vô cùng đa dạng, nhiều phiếu làm để trao đổi, sưu tầm | Khắc gỗ đầu cây, linocut, khắc axit, in kỹ thuật số |
Cuối thế kỷ 19, phiếu sách thành một trào lưu sưu tầm lớn ở châu Âu. Các hội ex libris ra đời, và về sau có Liên đoàn quốc tế các hội ex libris (FISAE), tổ chức đại hội quốc tế định kỳ hai năm một lần, nơi nghệ sĩ và người sưu tầm gặp nhau trao đổi phiếu.
Mã kỹ thuật: người sưu tầm ghi lại cách in
Giới sưu tầm ex libris dùng một hệ mã ngắn để ghi lại phiếu được in bằng kỹ thuật gì. Đây là thứ đáng biết vì nó cũng là một tấm bản đồ gọn của các họ tranh in. Vài mã thường gặp:
| Mã | Kỹ thuật | Họ |
|---|---|---|
| X1 | Khắc gỗ dọc thớ | In nổi |
| X2 | Khắc gỗ đầu cây | In nổi |
| X3 | Khắc linoleum | In nổi |
| C1 | Khắc đồng bằng dao | In lõm |
| C2 | Khắc axit | In lõm |
| C3 | Khắc khô | In lõm |
Hệ mã đầy đủ còn có các ký hiệu cho in đá, in lụa, in kỹ thuật số và các cách kết hợp. Trên phiếu thật, người khắc thường ghi mã cạnh chữ ký bằng bút chì ở lề.
Ở Đông Á: dấu tàng thư thay cho phiếu dán
Người đọc sách ở Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam xưa ít dán phiếu. Họ đóng dấu. Một con dấu son khắc chữ triện kiểu "sách của nhà…" hay "thư viện…" được đóng ở trang đầu, có khi ở trang cuối. Các nhà sưu tầm gọi đó là dấu tàng thư, một nhánh của dấu giám tàng (dấu của người sưu tầm).
Một cuốn sách cổ qua tay nhiều chủ có thể mang nhiều dấu, mỗi dấu một thời. Đọc lần lượt các dấu là lần ra đường đi của cuốn sách qua các tủ sách. Về bản chất, dấu tàng thư và ex libris làm cùng một việc, chỉ khác chất liệu: một bên là đá khắc và mực son, một bên là ván in và hồ dán.
Khắc gỗ đầu cây: vì sao hợp với phiếu sách
Khắc gỗ đầu cây dùng mặt cắt ngang của thân cây, thường là gỗ hoàng dương (boxwood) rất mịn và cứng. Vì không có thớ dọc cản trở, mũi dao đi được mọi hướng, cho nét mảnh như khắc đồng. Nhưng thân cây có đường kính giới hạn, nên ván đầu cây thường nhỏ, đúng cỡ của phiếu sách. Không ngạc nhiên khi nhiều phiếu sách đẹp nhất thế kỷ 20 là khắc gỗ đầu cây.
Tự làm phiếu sách bằng linocut
Phiếu sách là đề bài tuyệt vời cho người mới khắc: nhỏ, xong nhanh, và có ích ngay cho tủ sách nhà mình.
- Chọn khổ: khoảng 6 x 8 cm, vừa mặt trong bìa một cuốn sách thường.
- Chọn hình: một vật nói về bạn: con mèo nhà, cây trước cửa, cái ấm trà, cánh buồm. Một hình rõ, nền đơn giản.
- Bố trí chữ: chữ "Ex libris" và tên. Viết chữ to, nét dày, ít chi tiết. Chữ trong linocut phải dày ít nhất 1–2 mm mới không vỡ.
- Chuyển ngược lên tấm khắc: vẽ bằng chì mềm trên giấy, úp mặt chì xuống, miết. Dùng gương kiểm lại chữ trước khi khắc.
- Khắc chữ trước: chữ là chỗ khó nhất. Đi viền bằng đục chữ V nhỏ, xoay tấm khắc ở mỗi khúc cong, lưỡi luôn hướng ra xa người.
- Khắc hình, phá nền bằng đục chữ U.
- In thử trên giấy văn phòng, sửa, rồi in thật trên giấy mỏng tốt, ít axit.
- Dán vào sách: phết hồ mỏng ở mép trên hoặc bốn góc, không phết kín, để sau này gỡ được mà không hỏng sách.
Khi khắc, đặt tấm khắc trong tấm chặn bàn, tay giữ phía sau lưỡi, đeo găng chống cắt. Với trẻ em, dùng cao su khắc mềm và có người lớn ngồi cạnh.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm phiếu sách quanh mình
- Ở hiệu sách cũ: lật mặt trong bìa trước của sách ngoại văn cũ. Thỉnh thoảng sẽ gặp một phiếu sách thật, cho biết cuốn sách từng thuộc về ai.
- Ở thư viện lớn: nhiều thư viện từng dán phiếu riêng của thư viện vào sách. Phiếu ấy là một phần lịch sử của cuốn sách.
- Trực tuyến: nhiều thư viện và bảo tàng châu Âu số hoá sưu tập ex libris, tìm được bằng từ khoá "ex libris" kèm tên kỹ thuật.
- Đừng bóc phiếu ra khỏi sách cũ: phiếu nằm đúng chỗ là bằng chứng về người từng sở hữu; bóc ra là xoá mất một mắt xích.
Một phiếu sách tự khắc cũng là món quà đẹp: làm cho một người bạn mê đọc, in vài chục bản, gói kèm một cuốn sách. Cuốn sách ấy sẽ mang dấu của cả hai người.
Câu hỏi thường gặp
Ex libris nghĩa là gì?
Ex libris là cụm từ Latin nghĩa là "từ sách của", dùng để chỉ phiếu sách: mẩu giấy in tên và hình của chủ sách, dán ở mặt trong bìa trước để đánh dấu quyền sở hữu.
Phiếu sách xuất hiện từ khi nào?
Những phiếu sách sớm nhất còn biết có từ vùng nói tiếng Đức khoảng thế kỷ 15, thường là tranh khắc gỗ tô màu tay. Chúng phổ biến cùng với sự lan rộng của sách in ở châu Âu.
Mã X1, X3, C2 trên ex libris là gì?
Đó là mã kỹ thuật giới sưu tầm dùng để ghi cách in phiếu. X1 là khắc gỗ dọc thớ, X2 khắc gỗ đầu cây, X3 khắc linoleum, C2 khắc axit, C3 khắc khô.
Tự làm ex libris cần gì?
Một tấm linoleum hoặc cao su khắc cỡ 6 x 8 cm, đục chữ V và chữ U, mực in khắc, con lăn, thìa và giấy mỏng tốt. Nhớ khắc chữ ngược và để nét chữ đủ dày.
Dán phiếu sách vào sách thế nào cho đúng?
Dán ở mặt trong bìa trước, chỉ phết hồ mỏng ở mép trên hoặc bốn góc thay vì phết kín. Như vậy phiếu bám chắc mà sau này vẫn gỡ được, không làm hỏng sách.
