Khắc gỗ, khắc đồng và khắc axit khác nhau ở chỗ mực nằm đâu và rãnh được tạo ra bằng gì. Khắc gỗ là in nổi: mực nằm trên phần gỗ còn lại. Khắc đồng và khắc axit đều là in lõm: mực nằm trong rãnh trên tấm kim loại, nhưng khắc đồng tạo rãnh bằng mũi dao đẩy tay, còn khắc axit để axit ăn mòn kim loại theo nét kim vạch.
Hai họ lớn: in nổi và in lõm
Mọi bức tranh in thủ công xưa có thể xếp vào vài họ theo cách mực đi từ bản sang giấy. Hiểu chỗ này là đọc được nửa nhãn tranh trong bảo tàng.
| Họ | Mực nằm ở đâu | Ví dụ | Cách ép |
|---|---|---|---|
| In nổi | Trên mặt gờ còn lại | Khắc gỗ, khắc gỗ đầu cây, linocut, con dấu | Ép nhẹ hoặc miết tay |
| In lõm | Trong rãnh, mặt bản lau sạch | Khắc đồng (engraving), khắc axit (etching), khắc khô (drypoint), aquatint | Ép rất mạnh qua máy trục, giấy ẩm |
| In phẳng | Trên mặt phẳng, nhờ dầu và nước đẩy nhau | In đá (lithography), phát minh cuối thế kỷ 18 | Máy ép trượt |
| In xuyên | Qua lưới, chỗ không bịt | In lụa | Gạt mực qua lưới |
Bài này tập trung vào ba lối có "khắc" thật sự: gỗ, đồng, axit. Cả ba đều phải làm ngược hình trên bản, vì giấy úp lên bản như soi gương.
Khắc gỗ: đục bỏ khoảng trắng
Thợ khắc gỗ lấy đi những chỗ sẽ thành màu trắng. Nét đen là gỗ còn đứng lại. Mực được lăn lên mặt gờ, giấy đặt lên, rồi miết bằng thìa, bằng tấm xoa hay cho qua máy ép nhẹ.
Đặc điểm nhìn thấy được: nét có xu hướng dày, dứt khoát; mảng đen lớn in rất đặc; đường cong mềm khó làm, nên tranh khắc gỗ thường có vẻ góc cạnh, mạnh mẽ. Ở châu Âu, khắc gỗ đi trước, phổ biến từ thế kỷ 15 trong tranh thánh, sách in. Ở Đông Á, nó có từ sớm hơn nhiều và gắn với nghề in sách.
Khắc đồng: đẩy dao vào kim loại
Khắc đồng (engraving) dùng một mũi dao thép tiết diện vuông hoặc hình thoi, gọi là burin. Người thợ tì cán dao vào lòng bàn tay, đẩy mũi dao tiến lên mặt tấm đồng. Mũi dao cày một rãnh hình chữ V, đẩy ra một sợi phoi đồng xoắn. Ấn sâu thì rãnh rộng và đậm, nhấc nhẹ thì rãnh thu nhỏ lại thành nét thon nhọn.
Đây là việc rất khó. Tay không vẽ tự do được như cầm bút; muốn đường cong, người thợ thường xoay tấm đồng trên một gối da tròn, dao giữ gần như đứng yên. Rãnh sai gần như không sửa nổi, chỉ có thể mài phẳng cả vùng rồi khắc lại.
Khắc đồng nở rộ ở Đức và Ý từ thế kỷ 15, một phần từ nghề thợ kim hoàn khắc hoa văn lên đồ bạc. Albrecht Dürer để lại những tấm khắc đồng được coi là đỉnh cao của lối này, như Hiệp sĩ, Thần chết và Quỷ dữ (1513) và Melencolia I (1514). Nét khắc đồng có dáng riêng: sắc, đều, đầu nét thon như lá lúa, và tạo bóng bằng những mạng đường song song, đan chéo.
Khắc axit: vẽ trên lớp sáp, để axit làm phần còn lại
Khắc axit (etching) né được chỗ khó của khắc đồng. Tấm kim loại được phủ một lớp chống axit, xưa làm từ sáp, nhựa cây và bitum. Người vẽ dùng kim nhọn vạch lên lớp phủ ấy, chỉ cần làm lộ kim loại, không cần cày vào. Tay đi như cầm bút chì, nét tự do, rung, mềm.
Rồi tấm bản được nhúng vào dung dịch ăn mòn. Ở chỗ kim loại lộ ra, dung dịch ăn xuống thành rãnh. Ngâm lâu thì rãnh sâu, in đậm. Người thợ có thể phủ lại một số nét cho dừng sớm, để những nét khác ăn tiếp, nhờ đó có nhiều độ đậm nhạt trên cùng một bản. Kỹ thuật này gọi là ăn mòn theo đợt.
Khắc axit bắt nguồn từ nghề trang trí áo giáp, được dùng để in tranh từ đầu thế kỷ 16. Rembrandt ở thế kỷ 17 thường được coi là bậc thầy lớn nhất của lối này: nét của ông như phác thảo, bóng tối dày dặn. Một biến thể là aquatint, rắc bột nhựa lên bản để axit ăn thành những mảng chấm li ti, cho ra mảng xám như màu nước. Goya đã dùng nó nhiều trong loạt Los Caprichos (1799).
Khắc khô (drypoint) là họ hàng gần: cào thẳng kim nhọn lên kim loại không qua axit. Kim đẩy lên một gờ kim loại sần hai bên nét, gờ này giữ mực, cho ra nét nhoè như nhung. Gờ ấy mòn rất nhanh nên mỗi bản khắc khô chỉ in được ít bản đẹp.
Về an toàn với hoá chất
Các xưởng truyền thống từng dùng axit nitric, khói độc và ăn da. Nhiều xưởng in tranh ngày nay chuyển sang muối sắt (ferric chloride) cho đồng, hoặc các dung dịch ít độc hơn, nhưng chúng vẫn là hoá chất ăn mòn. Không thử khắc axit trong bếp nhà. Học ở xưởng có tủ hút, găng, kính bảo hộ và người hướng dẫn.
Cách in lõm: lau sạch mặt, ép mạnh giấy ẩm
Đây là chỗ in lõm khác hẳn khắc gỗ. Người in phết mực dẻo kín cả tấm bản, ép mực xuống rãnh, rồi lau mặt bản bằng vải thưa cứng (tarlatan) và cuối cùng bằng lòng bàn tay, cho mặt phẳng sạch bóng mà rãnh vẫn đầy mực. Giấy được làm ẩm cho mềm. Tấm bản, giấy và vài lớp nỉ đi qua máy ép trục với lực rất lớn, ép giấy lún xuống rãnh để hút mực lên.
Vì lực ép, giấy in lõm luôn mang vết hằn của mép tấm kim loại: một khung lõm quanh hình, gọi là vết mép bản (plate mark). Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất của bản in lõm thật.
Nhận ra bằng mắt: bảng so sánh nhanh
| Dấu hiệu | Khắc gỗ | Khắc đồng | Khắc axit |
|---|---|---|---|
| Vết mép bản quanh hình | Không | Có | Có |
| Mực sờ tay | Phẳng, đôi khi lún xuống giấy | Hơi nổi lên mặt giấy | Hơi nổi lên mặt giấy |
| Đầu nét | Cắt gọn, góc cạnh | Thon nhọn như lá lúa | Tròn, đều, có khi hơi run |
| Mảng đen lớn | Đặc, dễ làm | Bằng mạng đường đan | Bằng nét dày đặc hoặc aquatint |
| Cảm giác tổng thể | Mạnh, tương phản | Chính xác, lạnh, trang trọng | Tự do như phác thảo |
Một kính lúp 10 lần là đủ để phân biệt phần lớn trường hợp. Bản in lại bằng máy hiện đại (in offset) thì dưới kính lúp lộ ra hạt chấm tròn đều đặn, không có nét liền.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu
Muốn tự tay thử, thứ tự hợp lý nhất là: linocut hoặc khắc gỗ trước (rẻ, không hoá chất, in bằng thìa), rồi khắc khô trên tấm nhựa trong cứng (chỉ cần kim, nhưng vẫn cần máy ép), cuối cùng mới học khắc axit ở xưởng. Khắc đồng bằng burin là đích của người rất kiên trì.
Muốn xem, các bảo tàng lớn ở châu Âu đều có phòng tranh in và thường cho xem theo hẹn, như phòng Tranh in và Hình vẽ của British Museum. Trong nước, triển lãm đồ hoạ của các trường mỹ thuật là chỗ dễ thấy cả bản kim loại lẫn bản in nằm cạnh nhau. Đến xem, hãy hỏi người trưng bày cho nhìn nghiêng tờ tranh dưới đèn, vết mép bản sẽ hiện ra rõ.
Câu hỏi thường gặp
Khắc gỗ và khắc đồng khác nhau thế nào?
Khắc gỗ là in nổi, mực nằm trên phần gỗ còn lại sau khi đục. Khắc đồng là in lõm, mực nằm trong rãnh do dao burin cày vào tấm đồng, mặt bản được lau sạch rồi ép mạnh để giấy hút mực từ rãnh.
Etching là gì?
Etching là khắc axit: phủ lớp chống axit lên tấm kim loại, vạch hình bằng kim, rồi ngâm vào dung dịch ăn mòn để tạo rãnh. Nét tự do như vẽ chì, ngâm lâu thì rãnh sâu và in đậm hơn.
Plate mark trên tranh in là gì?
Là vết hằn của mép tấm kim loại trên giấy, tạo ra khi giấy ẩm bị ép mạnh qua máy trục. Nó là dấu hiệu dễ thấy của tranh in lõm như khắc đồng, khắc axit; tranh khắc gỗ không có vết này.
Khắc khô (drypoint) khác khắc axit thế nào?
Khắc khô cào kim thẳng lên kim loại, không dùng axit. Gờ kim loại sần bên nét giữ mực nên nét nhoè mềm, nhưng gờ mòn nhanh nên chỉ in được ít bản đẹp.
Làm sao biết tranh là bản in tay hay in máy?
Soi bằng kính lúp. Bản in offset hiện đại cho thấy lưới chấm tròn đều; bản khắc in tay có nét liền, mép mực tự nhiên, và với in lõm thường có vết mép bản quanh hình.
