Tranh khắc gỗ là tranh in từ một tấm ván gỗ: người thợ đục bỏ những chỗ không muốn in, phần gỗ còn đứng lại nhận mực rồi in sang giấy. Vì đó là khắc nổi, mực nằm trên mặt gỗ chứ không nằm trong rãnh. Và vì tờ giấy úp lên ván như soi gương, mọi hình và chữ trên ván phải khắc ngược thì bản in mới ra xuôi.
Khắc nổi: in phần còn lại, không in phần đã đục
Hãy hình dung một con dấu cao su. Chỗ nhô lên chạm mực, chỗ lõm xuống không chạm. Tranh khắc gỗ làm đúng như vậy, chỉ là lớn hơn và tinh hơn. Người thợ vẽ hình lên mặt ván, rồi dùng dao và đục lấy đi mọi chỗ sẽ thành màu trắng trên tranh. Những nét đen, mảng đen là phần gỗ được giữ nguyên.
Điều này đảo ngược thói quen của người vẽ. Cầm bút chì, ta vẽ nét. Cầm đục khắc gỗ, ta vẽ bằng cách lấy đi khoảng trống quanh nét. Một đường mảnh như sợi tóc trên tranh là một gờ gỗ mảnh như sợi tóc mà người thợ phải đục hai bên mà không làm gãy. Đây cũng là sợi chỉ chung của mọi nghề chạm: nhát đã đục thì không lấy lại được.
Trong tiếng Anh, lối này gọi là relief printing (in nổi). Cùng họ với nó có khắc cao su linoleum, con dấu, và cả chữ chì của nghề in Gutenberg. Đối lập với nó là in lõm (khắc đồng, khắc axit), nơi mực nằm trong rãnh. Hai họ này khác nhau tận gốc, đừng lẫn.
Vì sao phải khắc ngược
Khi in, mặt giấy áp vào mặt ván. Bên trái của ván thành bên phải của giấy. Nếu khắc chữ "A B C" xuôi trên ván, bản in sẽ ra "C B A" với từng chữ bị lật. Với hình, chuyện ngược ít lộ hơn, nhưng vẫn có hậu quả: người cầm dao trên tranh thành người thuận tay trái, đồng hồ quay ngược, mặt trời mọc sai phía.
Thợ xưa ở Đông Á có một cách rất gọn để khỏi phải tự lật hình trong đầu. Người vẽ hoặc người viết chữ làm bản mẫu trên giấy thật mỏng, rồi thợ dán úp mặt giấy xuống ván. Nhìn từ mặt lưng tờ giấy mỏng, nét vẽ hiện lên ngược sẵn. Thợ khắc cứ thế đục theo nét, đục xuyên qua cả lớp giấy. Bản mẫu bị phá huỷ trong lúc khắc, nên tranh gốc của người vẽ thường không còn, chỉ còn bản in.
Ở nhà, có ba cách dễ hơn:
- Chuyển bằng chì than: vẽ mẫu bằng bút chì mềm (2B trở lên) trên giấy thường, úp mặt chì xuống ván, miết mạnh mặt lưng bằng thìa. Than chì bám sang ván, tự động ngược.
- Soi đèn: lật tờ mẫu, áp lên cửa kính sáng, đồ lại nét ở mặt sau, rồi dùng giấy than chuyển sang ván.
- Kiểm bằng gương: trước khi đục nhát đầu, đặt một chiếc gương nhỏ cạnh ván. Hình trong gương là hình sẽ ra trên giấy. Chữ đọc được trong gương là chữ khắc đúng.
Gỗ dọc thớ và gỗ đầu cây: hai lối khắc
Không phải tấm gỗ nào cũng khắc như nhau. Có hai cách cắt ván, và mỗi cách cho một kiểu tranh riêng.
| Khắc gỗ dọc thớ (woodcut) | Khắc gỗ đầu cây (wood engraving) | |
|---|---|---|
| Cách lấy ván | Xẻ dọc thân cây, mặt khắc chạy theo sợi gỗ | Cưa ngang thân cây, mặt khắc là đầu các sợi gỗ |
| Dụng cụ | Dao trổ, đục chữ V, đục lòng máng | Dao khắc (burin) như khắc đồng |
| Nét | Mạnh, dứt khoát, mảng lớn | Rất mảnh, chi tiết nhỏ li ti |
| Kích thước ván | Lớn tuỳ ý | Nhỏ, vì đường kính cây có hạn; ván lớn phải ghép |
| Thời kỳ nổi bật | Đông Á từ rất sớm; châu Âu từ thế kỷ 15 | Phát triển mạnh ở Anh từ cuối thế kỷ 18 (Thomas Bewick) |
Với ván dọc thớ, hướng của sợi gỗ quyết định đường đục. Đục dọc theo thớ thì dễ, nhưng gờ mảnh nằm dọc thớ dễ tách ra cả thanh. Đục ngang thớ thì sợi gỗ có thể bị xé, mép nét sờn lông. Người khắc giỏi đọc thớ trước, đặt nét quan trọng theo hướng an toàn, rồi mới đục.
Một tấm ván in được bao nhiêu bản
Ván gỗ bền hơn người ta tưởng. Kinh sách Đông Á từng được in hàng trăm, hàng nghìn bản từ cùng một bộ ván, và ván được cất giữ để in lại nhiều đời. Bản Kim Cương kinh tìm thấy ở Đôn Hoàng, nay ở Thư viện Anh, mang niên đại năm 868 và được coi là sách in có ghi ngày tháng sớm nhất còn biết. Phần tranh mở đầu của nó đã là một bức khắc gỗ rất thuần thục, cho thấy nghề này lúc ấy không còn non.
Tuy vậy, ván vẫn mòn. Nét mảnh gãy, mép bo tròn, vết nứt xuất hiện. Người xem tranh khắc cổ có thể nhận ra bản in sớm (nét sắc, mảng đen đặc) và bản in muộn (nét đứt, vết nứt in thành vệt trắng). Đây là một cách xem tranh rất thú vị khi đến bảo tàng: so hai bản của cùng một tranh nếu có.
Ở Việt Nam, các dòng tranh dân gian cũng in bằng ván gỗ khắc nổi, mỗi màu một ván. Chuyện từng dòng tranh là một đề tài riêng; ở đây chỉ cần nhớ chúng cùng một nguyên lý.
Quy trình làm một bức tranh khắc gỗ
- Chuẩn bị ván: chọn gỗ thớ mịn, ít mắt, bào phẳng, đánh giấy ráp nhẹ. Nhiều người phủ một lớp mực loãng lên mặt ván để nhát đục lộ màu gỗ sáng, dễ thấy mình đã lấy đi những gì.
- Chuyển hình ngược lên ván bằng một trong các cách ở trên.
- Đi viền: dùng dao trổ hoặc đục chữ V cắt dọc hai bên mỗi nét giữ lại. Lưỡi nghiêng ra ngoài nét, để chân gờ rộng hơn đỉnh gờ, gờ mới chắc.
- Phá mảng trắng: đục lòng máng to lấy đi mảng lớn. Mảng trắng rộng phải đục sâu hơn, không thì con lăn chạm xuống, in ra vết bẩn.
- In thử: lăn mực mỏng, in lên giấy rẻ. Bản thử cho biết nét nào thiếu, mảng nào dính mực.
- Sửa và in thật: khắc thêm chỗ cần, rồi in trên giấy tốt. Nhớ rằng chỉ sửa được theo một chiều: lấy thêm gỗ đi thì được, thêm gỗ lại thì gần như không.
An toàn khi khắc ván
Khắc ván là việc dùng lưỡi sắc trên một mặt phẳng, tay kia thường giữ ván. Đó chính là chỗ dễ đứt tay.
- Luôn đẩy lưỡi ra xa người. Tay giữ ván đặt sau lưỡi, không bao giờ đặt trước đường đục.
- Dùng tấm chặn bàn (bench hook): một tấm ván có gờ trên và gờ dưới, gờ dưới tì vào mép bàn, gờ trên chặn tấm ván khắc. Đẩy đục vào, ván không trượt và tay khỏi phải ghì.
- Đeo găng chống cắt cho tay giữ ván. Đục sắc an toàn hơn đục cùn, vì đục cùn phải dùng sức, dễ trượt.
- Trẻ 8–12 tuổi nên bắt đầu bằng cao su khắc mềm, có người lớn ngồi cạnh.
- Vết đứt nhẹ: rửa sạch, ép chặt cho cầm máu. Vết sâu, máu không cầm, ngón tay tê: đi khám ngay.
Góc nhìn hôm nay: tập nhìn một bản in
Lần tới cầm một bản tranh khắc gỗ, hãy thử ba việc. Lật nghiêng tờ giấy dưới ánh sáng: bản in tay bằng thìa hay xơ thường để lại vết lún nhẹ, mặt lưng có thể thấy hằn hình. Nhìn mép nét đen: mực in nổi thường đậm ở mép hơn ở giữa, gọi là vành mực. Tìm vệt trắng mảnh chạy dài cắt qua mảng đen: đó thường là vết nứt của ván, dấu hiệu của bản in muộn.
Muốn xem tận mắt, khoa Đồ hoạ của các trường mỹ thuật thường có triển lãm tốt nghiệp, nơi có thể thấy cả ván lẫn bản in. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có mảng đồ hoạ khắc gỗ. Sách nên tìm: các giáo trình đồ hoạ tranh in, và các nghiên cứu về sách in cổ Đông Á.
Câu hỏi thường gặp
Tranh khắc gỗ là gì?
Là tranh in từ một tấm ván gỗ đã khắc. Người thợ đục bỏ những chỗ sẽ thành màu trắng, phần gỗ còn lại nhận mực và in sang giấy. Một tấm ván in được nhiều bản giống nhau.
Vì sao khắc ván in phải khắc ngược?
Vì khi in, giấy áp vào ván như soi gương, trái thành phải. Muốn bản in ra chữ xuôi, hình đúng chiều, thì trên ván phải khắc ngược. Cách dễ nhất là chuyển hình bằng chì than úp mặt, hình tự ngược.
Khắc nổi và khắc lõm khác nhau thế nào?
Khắc nổi (như khắc gỗ) in phần còn lại trên mặt ván, mực nằm trên gờ. Khắc lõm (như khắc đồng, khắc axit) in phần đã khắc, mực nằm trong rãnh, mặt bản được lau sạch rồi ép mạnh để giấy hút mực từ rãnh lên.
Gỗ nào dùng để khắc tranh in?
Cần gỗ thớ mịn, ít mắt, không quá cứng. Nhật Bản dùng nhiều gỗ anh đào núi, Trung Hoa dùng gỗ lê, gỗ táo; người mới có thể tập trên ván ép mặt gỗ mềm hoặc chuyển sang cao su linoleum cho dễ.
Làm sao biết một bản tranh khắc in sớm hay in muộn?
Bản in sớm nét sắc, mảng đen đặc. Bản in muộn thường có nét đứt, mép tròn và những vệt trắng mảnh do ván nứt. So hai bản cùng một tranh là cách chắc nhất.
