Ukiyo-e và Hokusai: người vẽ, thợ khắc, thợ in làm nên một bức tranh

Ukiyo-e là dòng tranh in khắc gỗ nhiều màu của Nhật Bản thời Edo, và mỗi bức là việc của ít nhất bốn người: người vẽ, thợ khắc, thợ in và nhà xuất bản đứng ra điều phối. Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa của Katsushika Hokusai, in khoảng 1830–1832, mang tên Hokusai, nhưng những nét bọt sóng ta thấy hôm nay là do bàn tay một thợ khắc mà phần lớn trường hợp không ai ghi tên.

Ukiyo-e là gì

Chữ ukiyo nghĩa là "thế giới phù du", vốn mang sắc thái nhà Phật về sự vô thường, rồi dần chỉ đời sống hưởng lạc ở các đô thị thời Edo (1603–1868): sân khấu kabuki, phố vui chơi, thời trang, du lịch. Ukiyo-e là tranh về thế giới ấy. Phần lớn là tranh in khắc gỗ, rẻ, bán rộng rãi cho dân thành thị, gần với áp phích và bưu ảnh hơn là tranh treo phòng khách quý tộc.

Những bản in đầu chỉ có nét đen, có khi tô màu bằng tay. Bước ngoặt đến khoảng năm 1765, khi những bản in nhiều màu đầy đủ ra đời, gắn với tên Suzuki Harunobu. Người đương thời gọi chúng là nishiki-e, "tranh gấm", vì màu sắc như vải dệt. Từ đó tới giữa thế kỷ 19 là thời hoàng kim của dòng tranh này, với các tên Utamaro (chân dung phụ nữ), Sharaku (diễn viên kabuki), Hokusai và Hiroshige (phong cảnh).

Bốn người làm nên một bức tranh

Tên người vẽ được in trên tranh. Dấu nhà xuất bản cũng có. Tên thợ khắc và thợ in thì hiếm khi xuất hiện, dù chất lượng bức tranh nằm phần lớn trong tay họ. Đây là điểm khiến ukiyo-e khác hẳn tranh khắc gỗ hiện đại, nơi người nghệ sĩ thường tự vẽ, tự khắc, tự in.

Từ bản vẽ đến ván khắc

Người vẽ làm một bản nét mực trên giấy rất mỏng, gọi là hanshita-e. Thợ khắc dán úp tờ giấy này lên một tấm ván gỗ anh đào núi đã bào phẳng. Có khi anh ta xoa bớt lớp sợi giấy ở mặt lưng hoặc thấm chút dầu cho giấy trong ra, để nhìn rõ nét vẽ ngược. Rồi anh ta khắc xuyên qua giấy. Khi ván nét (ván chủ) xong, bản vẽ gốc đã không còn: nó bị đục nát cùng với gỗ.

Gỗ anh đào được chuộng vì thớ mịn, đều, đủ cứng để giữ những nét rất mảnh qua nhiều lần in, mà vẫn khắc được bằng dao tay. Những chi tiết khó nhất, như sợi tóc trên đầu một mỹ nhân, thường để cho thợ khắc giỏi nhất trong xưởng.

Từ ván nét, thợ in in ra vài bản nét đen. Người vẽ tô lên mỗi bản một màu cần tách. Mỗi bản tô ấy lại được dán lên một ván mới để khắc thành ván màu. Một bức tranh có thể cần chục ván hoặc hơn, nhiều ván được khắc cả hai mặt cho tiết kiệm gỗ. Để các màu chồng khớp nhau, mỗi ván đều có một dấu góc chữ L và một vạch thẳng ở mép, gọi là kento; tờ giấy luôn đặt vào đúng hai dấu này.

Thợ in: nghề của bàn tay và nước

Ukiyo-e in bằng màu nước, không phải mực dầu. Thợ in quét màu lên ván bằng bàn chải, thêm một chút hồ gạo cho màu bám đều, đặt tờ giấy dó Nhật đã làm ẩm lên, rồi xoa mặt lưng bằng baren, một tấm xoa phẳng bọc bẹ tre. Giấy hút màu vào thớ, nên màu ukiyo-e có độ trong, không đóng lớp trên mặt giấy như sơn.

Những hiệu ứng nổi tiếng nhất là do thợ in làm, không phải do khắc. Bokashi là lối chuyển màu nhạt dần: thợ in lau ướt một phần ván rồi quét màu, để màu loang từ đậm sang nhạt, thường dùng cho bầu trời hay mặt nước. Có những bản in nổi không mực (karazuri), ép giấy lên ván khắc để tạo hoa văn lồi trên mặt giấy, chỉ thấy khi nghiêng tranh dưới đèn.

Hokusai và đợt sóng

Katsushika Hokusai (1760–1849) làm nghề rất lâu và đổi tên hiệu nhiều lần. Ông học khắc gỗ từ trẻ, rồi chuyển sang vẽ. Những bức nổi tiếng nhất của ông ra đời khi ông đã ngoài bảy mươi: loạt Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ, do nhà Nishimuraya Yohachi (hiệu Eijudō) xuất bản. Loạt tranh bán chạy tới mức sau 36 bức còn in thêm 10 bức, nhưng vẫn giữ tên cũ.

Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa là một bức trong loạt ấy. Ngọn sóng như móng vuốt chụp xuống ba chiếc thuyền, núi Phú Sĩ nhỏ xíu ở xa, nằm gọn trong lòng sóng. Màu xanh chủ đạo là xanh Phổ (Prussian blue), một chất màu châu Âu nhập vào Nhật, bền màu hơn chàm thực vật. Loạt tranh phong cảnh này góp phần khiến xanh Phổ thành mốt trong tranh in thời đó.

Vì tranh in, có nhiều bản Sóng lừng được in ra, và nhiều bản còn lại hôm nay nằm trong các bảo tàng ở Nhật, Mỹ, châu Âu. Chúng không giống hệt nhau. Bản in sớm có nét sắc, màu tươi; bản in muộn khi ván đã mòn thì nét đứt, có khi màu đổi. Giới nghiên cứu so từng chỗ nứt nhỏ trên nét để xếp thứ tự bản in.

Ảnh hưởng ra thế giới

Từ nửa sau thế kỷ 19, khi Nhật mở cửa, tranh in ukiyo-e tràn sang châu Âu. Hoạ sĩ Pháp mê kiểu bố cục cắt cúp táo bạo, mảng màu phẳng, đường viền rõ và góc nhìn từ trên cao. Trào lưu này được gọi là Japonisme. Van Gogh sưu tầm tranh in Nhật và năm 1887 đã chép lại bằng sơn dầu hai bức của Hiroshige. Tranh áp phích, truyện tranh, minh hoạ sau này đều mang nợ ukiyo-e ít nhiều.

Góc nhìn hôm nay: xem một bản ukiyo-e cho ra

• Tìm hai dấu kento: trên bản in đôi khi thấy ở mép giấy những vết nhỏ nơi giấy bị chặn. Đó là dấu vết thợ in canh màu.
• Nghiêng tranh dưới đèn: tìm hoa văn in nổi không mực trên áo, trên bọt sóng.
• Nhìn mặt lưng nếu được: màu ukiyo-e thấm qua giấy, mặt lưng thấy bóng màu mờ, điều mà bản in offset không có.
• Đếm màu: mỗi màu phẳng thường là một ván. Đếm màu là đoán được xưởng đã khắc bao nhiêu ván.

Các bảo tàng có sưu tập ukiyo-e lớn như Bảo tàng Quốc gia Tokyo, British Museum, Metropolitan Museum đều đưa nhiều ảnh độ phân giải cao lên trang trực tuyến chính thức, phóng to được tới từng nét khắc. Đó là cách xem miễn phí tốt nhất trước khi có dịp đứng trước bản thật.