Đình Lỗ Hạnh và chạm khắc thời Mạc: mốc năm 1576 để đọc phong cách

Đình Lỗ Hạnh ở vùng Hiệp Hoà cũ của Bắc Giang, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, là một trong số ít ngôi đình thời Mạc còn mốc niên đại cụ thể: năm 1576. Nhờ có mốc năm ấy, đình trở thành một "thước chuẩn" để các nhà nghiên cứu nhận diện chạm khắc gỗ thời Mạc — lối chạm khối to, dứt khoát, đầy hình người mộc mạc — và so sánh với những ngôi đình không ghi năm.

Vì sao một mốc năm lại quan trọng đến thế

Phần lớn đình làng Bắc Bộ không ghi năm dựng, hoặc chỉ ghi năm trùng tu muộn. Khi một ngôi đình còn giữ được dòng chữ ghi niên hiệu ứng với một năm cụ thể, các mảng chạm trên đó trở thành mẫu chuẩn: người ta biết chắc phong cách ấy tồn tại vào năm ấy. Từ đó so sánh để xếp niên đại cho hàng chục ngôi đình khác.

Thời Mạc có vài mốc như vậy. Đình Thuỵ Phiêu (vùng Ba Vì, Hà Nội) thường được dẫn với niên đại 1531 theo dòng chữ khắc, được coi là một trong những ngôi đình sớm nhất còn ghi năm. Đình Lỗ Hạnh với năm 1576 là một mốc cuối thời Mạc, rơi vào thời vua Mạc Mậu Hợp. Đặt hai mốc cạnh nhau, ta có một khung khoảng nửa thế kỷ để quan sát chạm khắc Mạc thay đổi.

Các mốc này là con số được giới nghiên cứu dẫn phổ biến; muốn đối chiếu nguyên văn dòng chữ, cần tra hồ sơ di tích hoặc các công trình khảo sát.

Đọc dòng niên đại trên đình: biết để không nhầm

Dòng chữ ghi năm thường nằm ở những cấu kiện chính như câu đầu, xà, thượng lương hoặc trên bia. Nó thường có dạng: niên hiệu vua + số năm + can chi + tháng ngày. Có ba điều người xem nên nhớ:

• Niên hiệu mới khoá được năm. Can chi lặp lại sau 60 năm; chỉ khi biết niên hiệu (ví dụ một niên hiệu nhà Mạc) mới quy ra được năm dương lịch.
• Năm ghi trên một cấu kiện là năm của cấu kiện đó. Một cây xà ghi năm 1576 cho biết cây xà ấy làm năm 1576. Các mảng chạm khác trong đình có thể sớm hơn, muộn hơn, hoặc được thay ở các lần trùng tu.
• Dòng chữ có thể là năm trùng tu. Nhiều đình ghi năm "trùng tu" chứ không phải năm khởi dựng. Đọc kỹ chữ "tạo" (dựng) hay "tu" (sửa).

Chạm khắc thời Mạc: những dấu hiệu nhận ra

Khối to, nhát dứt khoát

Chạm Mạc ít chi tiết vụn. Người thợ bạt những mảng lớn, để lại khối nổi rõ, nét đục đi thẳng, không vuốt mượt quá. Đứng xa vẫn đọc được hình. Ở thế kỷ 18, chạm trở nên mảnh và cầu kỳ; ở thời Mạc, cái đẹp nằm ở sức mạnh của khối.

Hình người mộc, chân tay to

Người trong chạm Mạc có đầu to, thân mập, tay chân to khoẻ, dáng thô mà vui. Không ai bị "lý tưởng hoá" theo kiểu cung đình. Đây là người làng tự chạm chính mình.

Rồng dân dã

Rồng vẫn có thân dài uốn lượn — dư âm rồng các thời trước — nhưng thường lẫn vào mây lá, có khi hoá thành hoa văn, có khi có người cưỡi, người đùa. Rồng không còn là biểu tượng riêng của vua.

Chạm bong xuất hiện, lớp còn ít

Chạm bong — hình nổi gần như tách khỏi nền, có thể luồn tay sau hình — được dùng nhiều ở các đầu dư, cốn. Nhưng so với thế kỷ 17, số lớp chồng lên nhau còn ít. Hình nổi trên một nền rõ, chưa tới mức "không chừa nền" của chạm thế kỷ 17.

So nhanh: Mạc và thế kỷ 17

Ranh giới giữa hai giai đoạn không sắc như bảng: thợ cuối thế kỷ 16 và đầu thế kỷ 17 là những thế hệ nối tiếp nhau. Bảng chỉ để tập mắt.

Đến Lỗ Hạnh: xem gì

• Đầu dư (đầu cây xà nhô ra khỏi cột, thường chạm đầu rồng): nơi hay có khối chạm mạnh nhất.
• Cốn, kẻ, bẩy: các cấu kiện nghiêng đỡ mái, có diện tích lớn — thợ chạm cả cảnh người, thú, rồng mây.
• Ván nong, ván diềm: tấm ván phẳng giữa các cấu kiện, hay chạm nổi hoặc chạm thủng.
• Dấu thay thế: tìm các mảng có màu gỗ, độ mòn, nét chạm khác hẳn — dấu vết các đợt tu bổ. Đó là bài tập phân biệt chạm Mạc gốc với chạm đời sau ngay tại chỗ.

Góc nhìn hôm nay: đi xem một đình Mạc

• Hỏi trước giờ mở cửa. Đình làng thường chỉ mở vào ngày lễ, ngày sóc vọng hoặc khi có người trông. Liên hệ chính quyền xã hoặc người trông đình trước khi đi xa.
• Mang đèn pin nhỏ và ống nhòm gọn. Mảng chạm ở trên cao, trong đình thường tối. Ống nhòm giúp nhìn đầu dư rõ mà không phải trèo.
• Chiếu đèn xiên. Ánh sáng chếch từ một bên làm nổi khối chạm Mạc rất rõ.
• Không trèo lên cấu kiện, không sờ vào gỗ. Gỗ đình cổ khô giòn, mép chạm dễ gãy.
• Hỏi các cụ. Người cao niên trong làng thường biết tên từng mảng, chuyện tu sửa đình qua các đời — những tư liệu không có trong sách.
• Đọc thêm. Các công trình về đình làng và mỹ thuật thời Mạc của Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ; các khảo sát của Viện Mỹ thuật về chạm khắc đình.

Việc làm được ngay: chụp một đầu dư ở Lỗ Hạnh, rồi chụp một đầu dư ở ngôi đình gần nhà bạn (thường là thế kỷ 18–19). Đặt hai ảnh cạnh nhau và tìm ba điểm khác: độ to của khối, độ sâu của lớp, số chi tiết. Bạn vừa tự làm một bài so sánh phong cách mà các nhà nghiên cứu vẫn làm.

Về tổng quan đình làng — đình là gì, thờ ai, các đề tài đời thường trên gỗ đình — có thể tìm đọc các bài tổng quan về chạm khắc gỗ đình làng Bắc Bộ. Bài này chỉ đi vào Lỗ Hạnh và chuyện niên đại.