Điêu khắc gỗ châu Phi: kỹ thuật tạc và ảnh hưởng tới nghệ thuật hiện đại

Điêu khắc gỗ châu Phi là những truyền thống tạc mặt nạ và tượng của hàng trăm cộng đồng ở châu Phi hạ Sahara, phần lớn tạc từ một khúc gỗ duy nhất bằng rìu lưỡi ngang và dao, phục vụ nghi lễ, thờ tổ tiên, xét xử, chữa bệnh. Khi các hiện vật này đến châu Âu, đầu thế kỷ 20 các hoạ sĩ và nhà điêu khắc ở Paris như Picasso, Matisse, Derain, Brancusi đã say mê lối giản lược khối của chúng — một ảnh hưởng lớn tới nghệ thuật hiện đại, đồng thời là một câu chuyện có nhiều mặt cần kể cho đủ.

Không có một "nghệ thuật châu Phi"

Nói "điêu khắc châu Phi" cũng giống như nói "điêu khắc châu Á" — gộp hàng trăm truyền thống khác nhau vào một chữ. Mỗi cộng đồng có phong cách, đề tài, chức năng riêng. Vài ví dụ thường gặp trong bảo tàng:

Nhiều hiện vật không được làm để "ngắm" trong tủ kính. Mặt nạ thường đi cùng trang phục, âm nhạc, điệu múa; khi treo trên tường bảo tàng, nó chỉ còn là một phần của tác phẩm.

Kỹ thuật: một khúc gỗ, một chiếc rìu

Rìu lưỡi ngang làm việc của cả bộ đục

Công cụ chính của nhiều thợ tạc châu Phi là rìu lưỡi ngang (adze) — lưỡi vuông góc với cán, bổ về phía người. Người thợ giỏi dùng adze để bạt khối thô, rồi dùng adze nhỏ hơn để tạo hình gần như hoàn chỉnh. Dao dùng cho chi tiết, đôi khi lá cây nhám được dùng như giấy ráp tự nhiên.

Gỗ tươi, một khối liền

Thợ thường tạc từ một khúc gỗ duy nhất, nhiều khi còn tươi vì gỗ tươi mềm và dễ đục hơn. Tượng tạc từ thân cây nên thường giữ dáng hình trụ: thân thẳng, tay áp sát, chân ngắn, khối đối xứng. Chính ràng buộc của khúc gỗ tạo nên lối tạo hình mà các nghệ sĩ châu Âu về sau gọi là "giản lược" — với người thợ, đó là cách tự nhiên nhất để giữ khối.

Bề mặt: dầu, bột màu, khói

Nhiều tượng được xoa dầu, phủ bột gỗ đỏ, đánh muội khói, hoặc được dâng lễ vật lên bề mặt trong nghi lễ. Lớp bề mặt ấy (patina) là một phần ý nghĩa của hiện vật, không phải bụi bẩn — và vì thế các nhà bảo tồn rất thận trọng khi làm sạch.

Vì sao ít hiện vật thật cổ

Gỗ ở vùng nhiệt đới ẩm bị mối mọt, nấm mục tấn công nhanh. Tượng và mặt nạ được dùng, hỏng, rồi làm mới. Phần lớn điêu khắc gỗ châu Phi trong bảo tàng có niên đại thế kỷ 19 hoặc đầu thế kỷ 20; hiện vật gỗ cổ hơn rất hiếm. Đây cũng là đặc điểm chung với chạm gỗ Việt: ta có rất ít chạm gỗ thời Lý, Trần còn lại, vì cùng một lẽ.

Truyền thống được giữ không phải nhờ vật mà nhờ người: người thợ học từ thầy, tạc lại theo mẫu, mỗi thế hệ một chút khác.

Paris đầu thế kỷ 20: cuộc gặp gỡ

Cuối thế kỷ 19, rất nhiều hiện vật châu Phi được mang về châu Âu trong bối cảnh thuộc địa — qua buôn bán, quà tặng, và cả cướp bóc trong các cuộc chinh phạt. Chúng nằm trong các bảo tàng dân tộc học, được xếp như "đồ vật sưu tầm" hơn là nghệ thuật.

Khoảng năm 1905–1907, một nhóm nghệ sĩ trẻ ở Paris bắt đầu mua và nghiên cứu mặt nạ, tượng châu Phi: Maurice de Vlaminck, André Derain, Henri Matisse, rồi Pablo Picasso. Picasso kể lại lần ông đến bảo tàng dân tộc học ở Trocadéro năm 1907 là một trải nghiệm quyết định. Cùng năm ấy ông vẽ Les Demoiselles d'Avignon, nơi một số khuôn mặt mang dáng mặt nạ.

Trong điêu khắc, ảnh hưởng còn trực tiếp hơn: Constantin Brancusi và Amedeo Modigliani tạc những cái đầu thuôn dài, khối giản, mặt phẳng; nhiều nhà điêu khắc châu Âu chuyển sang tạc trực tiếp (direct carving) vào gỗ, đá thay vì nặn mẫu rồi giao thợ chép — một phần cảm hứng là từ cách thợ châu Phi tạc thẳng vào khúc gỗ.

Câu chuyện có nhiều mặt

Kể "nghệ thuật châu Phi ảnh hưởng tới Picasso" mà không kể thêm là chưa đủ.

• Người làm bị xoá tên: trong cộng đồng của mình, nhiều thợ tạc có tên tuổi và được biết đến; ở bảo tàng châu Âu, hiện vật thường chỉ ghi tên tộc người. Giới nghiên cứu ngày nay cố gắng xác định các bàn tay thợ cụ thể qua phong cách.
• Cái nhìn "nguyên thuỷ": nghệ sĩ châu Âu thời đó thường gọi các hiện vật này là "nguyên thuỷ" — một cách nhìn bị phê phán nhiều về sau, vì các truyền thống này có lịch sử và quy tắc thẩm mỹ phức tạp.
• Hoàn trả: nhiều nước châu Phi đã đề nghị trả lại hiện vật bị lấy đi trong thời thuộc địa. Một số bảo tàng và chính phủ châu Âu đã trả lại một phần, trong đó có những tượng gỗ hoàng gia; nhiều cuộc thảo luận vẫn đang diễn ra.

Bài học cho người khắc gỗ

1. Tôn trọng khối gốc của khúc gỗ. Tượng tạc từ thân cây giữ dáng trụ — bạn cũng nên để khúc gỗ gợi ý tư thế thay vì cố ép một tư thế dang tay.
2. Giản lược có chủ đích. Bỏ bớt chi tiết, phóng to cái quan trọng (đầu, mắt, tay), làm phẳng mặt phẳng — đó là ngôn ngữ, không phải sự vụng về.
3. Đối xứng và nhịp: nhiều tượng dùng đối xứng nghiêm ngặt để tạo sự trang nghiêm; nhịp lặp của các khối (vòng cổ, nếp bụng) tạo nhịp điệu.
4. Gỗ tươi dễ đục nhưng dễ nứt khi khô. Nếu tập tạc gỗ tươi, khoét rỗng phần đáy hoặc lưng, để khô từ từ trong bóng râm, bọc túi giấy — đừng phơi nắng gắt.
5. An toàn với rìu và đục: kẹp hoặc chèn phôi thật chắc, đứng vững, lưỡi luôn đi ra xa chân tay; đeo khẩu trang lọc bụi khi chà nhám gỗ cứng nhiệt đới vì bụi có thể gây kích ứng, dị ứng.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì

• British Museum (London), Musée du quai Branly – Jacques Chirac (Paris), Metropolitan Museum of Art (New York) có những bộ sưu tập lớn, nhiều hiện vật có ảnh và hồ sơ trực tuyến.
• Các bảo tàng quốc gia ở nhiều nước châu Phi giữ hiện vật và tư liệu về truyền thống tạc gỗ đang sống.
• Khi xem: đọc nhãn để biết chức năng của hiện vật, rồi hình dung nó trong nghi lễ — với trang phục, âm nhạc, chuyển động. Nhìn bề mặt để tìm dấu vết adze: những mặt phẳng nhỏ nối nhau, khác hẳn mặt mài nhẵn.
• Đọc thêm: tư liệu của các bảo tàng trên về từng truyền thống cụ thể, và các nghiên cứu về ảnh hưởng của nghệ thuật châu Phi tới nghệ thuật hiện đại.

Một việc làm được ngay: trên trang web một bảo tàng lớn, tìm một tượng gỗ Fang hoặc Baule và một tượng đầu của Brancusi hay Modigliani. Đặt cạnh nhau, tìm ba điểm giống — trục đối xứng, mặt phẳng, tỉ lệ đầu — và một điểm khác: vết dụng cụ trên bề mặt. Điểm khác ấy kể chuyện người thợ đã cầm gì trong tay.