Đi thăm làng nghề chạm gỗ, điều đáng xem nhất không phải gian trưng bày mà là bàn thợ đang đục: ở đó bạn thấy được thớ gỗ, bộ đục, các lớp nông sâu và sự khác nhau giữa chạm tay với chạm máy. Hãy đi buổi sáng ngày thường, mang khẩu trang lọc bụi, và chuẩn bị sẵn vài câu hỏi đúng chỗ. Một buổi đi có chuẩn bị cho bạn hiểu nghề hơn hàng chục bài đọc.
Chọn làng theo điều bạn muốn xem
| Bạn muốn xem | Nên đến | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cả chuỗi sản xuất đồ gỗ, từ bãi gỗ tới gian trưng bày | Đồng Kỵ (Từ Sơn, Bắc Ninh) | Rất đông xưởng, nhiều máy |
| Thợ chạm đục tranh, hoành phi, đồ thờ | Phù Khê (Từ Sơn, Bắc Ninh) | Đi cùng Đồng Kỵ trong một buổi |
| Tạc tượng thờ, sơn son thếp vàng | Sơn Đồng (Hoài Đức cũ, Hà Nội) | Gần trung tâm Hà Nội |
| Đồ thờ chạm lộng, cửa võng, kiệu | La Xuyên (Ý Yên cũ, nay thuộc Ninh Bình) | Có thể kết hợp đi Ninh Bình |
| Mộc dựng nhà, nhà gỗ cổ còn người ở | Kim Bồng và phố cổ Hội An (Đà Nẵng) | Xem nhà cổ trước, xưởng sau |
| Nhà rường, chạm cung đình | Huế | Kết hợp nhà vườn và điện Long An |
Trước khi đi: chuẩn bị gì
- Thời điểm: buổi sáng ngày thường. Cuối tuần và dịp lễ nhiều xưởng nghỉ hoặc chỉ mở gian bán hàng. Tháng giáp Tết thường rất bận, thợ ít thời gian tiếp chuyện.
- Trang phục: giày kín mũi (dăm gỗ, đinh, mẩu đục rơi trên nền), quần áo không ngại bụi.
- Khẩu trang lọc bụi loại N95 hoặc tương đương, không phải khẩu trang vải. Bụi gỗ, đặc biệt gỗ cứng nhiệt đới, gây kích ứng mắt mũi và dị ứng; IARC xếp bụi gỗ vào nhóm chất gây ung thư cho người. Người hen suyễn nên cân nhắc kỹ trước khi vào xưởng máy.
- Đèn pin nhỏ (hoặc đèn điện thoại): để soi nghiêng mảng chạm, thấy rõ nét đục.
- Đọc trước một chút về chạm nổi, chạm lộng, tạc tròn, và tên các món đồ thờ. Biết gọi đúng tên, thợ sẽ nói chuyện với bạn khác hẳn.
Ở xưởng: nhìn những gì
Bàn thợ
Nhìn bộ đục: số lượng, độ đa dạng của lưỡi (bạt, vũm, tách, móc), có hòn đá mài đặt bên cạnh không. Thợ đục tay giỏi gần như luôn có đá mài trong tầm với. Nhìn cách họ kê và giữ phôi: kẹp bằng cảo, chèn bằng nêm, hay tì vào bàn.
Phôi đang làm dở
Đây là thứ quý nhất để học. Một phôi dở cho bạn thấy thứ tự công việc: phần nào đã đục tinh, phần nào mới là khối thô, đường can mẫu còn mờ ở đâu. So với món đồ đã xong, bạn sẽ hiểu được độ sâu thật của từng lớp.
Hướng thớ
Nhìn những chỗ mảnh như cánh chim, ngón tay, lá cong. Thợ giỏi bố trí sao cho phần mảnh chạy dọc thớ. Phần mảnh nằm ngang thớ rất dễ gãy, nếu thấy nhiều chỗ như thế trên đồ đã bán thì độ bền đáng ngờ.
Máy
Đừng ngại hỏi về máy. Hầu như xưởng nào cũng dùng máy ở một khâu nào đó. Biết máy làm khâu nào giúp bạn hiểu phần nào của món đồ là tay người.
Câu hỏi nên hỏi (và cách hỏi)
- "Bác đang đục gỗ gì ạ?" Câu mở đầu dễ nhất. Thợ thường nói thêm về tính gỗ: dẻo hay giòn, có dễ nứt không.
- "Món này máy làm khâu nào, tay làm khâu nào?" Hỏi trung tính, không ngụ ý chê máy.
- "Gỗ phơi hay sấy, bao lâu?" Câu này quyết định độ bền của đồ.
- "Hoàn thiện bằng gì: dầu, sáp, sơn ta hay sơn công nghiệp?"
- "Bác học nghề từ ai, bao lâu thì đục được mặt người?" Câu hỏi về nghề, thợ thường thích kể.
Câu không nên mở đầu: "Cái này bao nhiêu tiền?" khi bạn không định mua. Nó biến cuộc gặp thành cuộc mặc cả. Nếu muốn mua thì cứ hỏi, và nên hỏi nhiều xưởng, so cùng một mẫu, vì giá chênh rất nhiều.
Phép lịch sự và an toàn
- Xin phép trước khi vào xưởng và trước khi chụp ảnh người thợ.
- Đứng phía sau hoặc bên cạnh thợ, không đứng trước hướng lưỡi đục, không đứng trên đường văng dăm của máy.
- Không sờ vào dụng cụ khi chưa được mời. Đục chạm sắc như dao cạo.
- Với đồ thờ đã sơn thếp, nhất là tượng, không chạm tay, không ngồi dựa.
- Trẻ em đi cùng: giữ tay, không để chạy quanh máy, không cho cầm đục.
- Nếu chẳng may bị dăm hay lưỡi cắt vào tay: rửa sạch, ép cầm máu. Vết sâu, máu không cầm, ngón tê thì đi khám ngay.
Đi xem đồ cổ trước, làng nghề sau
Muốn đánh giá được đồ làng nghề, bạn cần một chuẩn để so. Chuẩn tốt nhất là đồ chạm cổ trong di tích và bảo tàng:
- Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội): tượng, mảng chạm đình các thế kỷ.
- Đình Tây Đằng, đình Chu Quyến (Hà Nội), đình Lỗ Hạnh (nay thuộc Bắc Ninh): chạm thế kỷ 16–17.
- Chùa Tây Phương, chùa Bút Tháp: tượng gỗ thế kỷ 17–18.
Sau khi đã nhìn những thứ ấy, bạn sẽ thấy ngay đâu là món đồ làng nghề thật sự tinh, đâu là hàng làm cho đủ.
Gợi ý một ngày quanh Hà Nội
Nếu ở Hà Nội và chỉ có một ngày, có thể ghép như sau:
- Sáng sớm: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, dành một giờ ở phòng mỹ thuật cổ để xem tượng gỗ và mảng chạm đình. Đây là "bài lý thuyết".
- Giữa buổi sáng: đi về phía tây tới Sơn Đồng, xem tạc tượng và sơn thếp khi xưởng đang làm.
- Chiều: vòng lên Từ Sơn, xem xưởng chạm ở Phù Khê, rồi đi qua dãy xưởng và bãi gỗ Đồng Kỵ.
- Cuối chiều: ghé đền Đô ở Đình Bảng nếu còn giờ mở cửa, để kết thúc bằng một công trình gỗ hoàn chỉnh.
Lịch này khá dày và phụ thuộc giao thông, nên bỏ bớt một điểm cũng không sao. Quan trọng là thứ tự: xem đồ cổ trước, xem xưởng sau, để mắt bạn có chuẩn mà so.
Góc nhìn hôm nay: ghi chép sau chuyến đi
Một việc ít ai làm nhưng rất đáng: sau mỗi chuyến, ghi lại ba thứ vào sổ hay điện thoại. Tên làng, xưởng và loại đồ bạn thấy. Một chi tiết kỹ thuật học được (ví dụ "chạm lộng cửa võng làm từng tầng rồi ghép"). Một câu thợ nói mà bạn nhớ. Sau vài chuyến, bạn có một cuốn sổ nghề của riêng mình, và lần sau đi, câu hỏi của bạn sẽ sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Đi làng nghề chạm gỗ nào gần Hà Nội?
Gần nhất là Sơn Đồng ở phía tây Hà Nội (tượng thờ, đồ thờ sơn thếp), Đồng Kỵ và Phù Khê ở Từ Sơn, Bắc Ninh (đồ gỗ mỹ nghệ, chạm khắc). Mỗi nơi cách trung tâm khoảng hai mươi cây số.
Làng nghề có cho khách vào xem xưởng không?
Nhiều xưởng cho xem nếu bạn xin phép lịch sự và không làm phiền lâu. Đây là nơi làm việc chứ không phải điểm du lịch, nên nên đi giờ hành chính ngày thường và hỏi trước khi vào.
Đi xưởng gỗ cần đeo khẩu trang gì?
Nên dùng khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn N95 hoặc tương đương. Bụi gỗ mịn có thể gây kích ứng và dị ứng, và được IARC xếp vào nhóm chất gây ung thư cho người. Khẩu trang vải không lọc được bụi mịn.
Làm sao biết xưởng còn đục tay?
Hỏi thẳng xưởng nào làm tay từ đầu đến cuối và xin xem phôi đang làm dở. Bàn thợ đục tay có bộ đục nhiều cỡ và đá mài bên cạnh; nền đục tay có vết đục nhỏ đan nhau chứ không có rãnh song song đều.
Có nên mua đồ gỗ ngay tại làng nghề?
Có thể, nhưng nên hỏi rõ loại gỗ, độ khô, phần nào chạm tay, cách hoàn thiện và ghi vào hoá đơn. Giá chênh nhiều giữa các xưởng, nên hỏi ít nhất vài nơi với cùng một mẫu.
