Đền Kailasa ở Ellora: ngôi đền tạc từ một khối đá bazan từ trên xuống

Đền Kailasa (hang số 16) ở quần thể hang Ellora, bang Maharashtra, Ấn Độ, là một ngôi đền hoàn chỉnh được tạc từ trên xuống trong một vách đá bazan liền khối vào thế kỷ 8, thường gắn với vua Krishna I của triều Rashtrakuta. Không có viên đá nào được xếp lên: toàn bộ đền, sân, cột, tượng là phần đá còn lại sau khi thợ lấy đi phần thừa. Đây là ví dụ lớn nhất thế giới cho nguyên lý "chạm khắc chỉ được lấy đi".

Ellora: ba tôn giáo trên một vách núi

Ellora nằm gần thành phố Aurangabad (nay mang tên Chhatrapati Sambhajinagar). Dọc một vách đá bazan dài hơn hai cây số có 34 hang được tạc trong khoảng từ thế kỷ 6 đến thế kỷ 10–11: các hang Phật giáo, các hang Ấn Độ giáo và các hang Kỳ Na giáo nằm cạnh nhau. UNESCO ghi danh Ellora là Di sản Thế giới năm 1983.

Phần lớn hang ở Ellora là "hang" đúng nghĩa: thợ đục vào vách để làm sảnh, điện thờ bên trong núi. Kailasa khác hẳn: thợ đục từ trên đỉnh vách xuống, tách cả một khối đá khổng lồ ra khỏi núi rồi tạc khối ấy thành một ngôi đền đứng tự do giữa một cái sân lộ thiên.

Tạc từ trên xuống: quy trình ngược với xây

Xây đền thường đi từ móng lên mái. Ở Kailasa, thứ tự đảo ngược hoàn toàn.

1. Đào rãnh: thợ đục ba đường rãnh sâu vào đỉnh vách, cắt ra một khối đá hình chữ nhật còn dính với núi ở đáy.
2. Tạc mái trước: phần trên cùng của khối — tức mái và đỉnh tháp — được tạc xong trước, khi thợ còn đứng trên cao.
3. Xuống dần: rãnh được hạ sâu dần, thợ tạc tiếp từng tầng xuống: tường, cột, phù điêu, cửa, rồi nội thất bên trong.
4. Khoét bên trong: các điện, sảnh, hành lang bên trong khối đá được đục rỗng từ cửa vào.
5. Vách sân: song song, vách núi bao quanh sân cũng được tạc thành hành lang, điện phụ.

Cách làm này buộc toàn bộ thiết kế phải có từ đầu. Không có chỗ cho "sửa sau": tạc mái xong mới phát hiện cột không đúng chỗ thì không còn đá để làm lại. Số lượng đá phải lấy đi thường được ước tới hàng trăm nghìn tấn, nhưng các con số này là ước tính, không phải số đo.

Đá bazan: cứng, đồng nhất, khó

Vách Ellora là đá bazan núi lửa, thuộc vùng cao nguyên Deccan được tạo bởi những đợt dung nham trải rộng hàng triệu năm trước. Bazan ở đây có đặc điểm:

• Khá đồng nhất: ít vân nứt lớn, cho phép tạc khối rất to mà không vỡ.
• Cứng hơn sa thạch: tạc chậm hơn, đòi hỏi dụng cụ sắt tốt và mài lại liên tục.
• Giữ chi tiết tốt: các tượng, phù điêu vẫn sắc nét sau hơn một nghìn năm ở những chỗ có mái che.
• Có lớp yếu: ở một số chỗ, đá có túi khí hoặc lớp kém đặc; thợ phải điều chỉnh bố cục theo đá.

Hiện còn dấu vết cho thấy bề mặt đền từng được phủ vữa trắng và tô màu, để trông giống đỉnh núi tuyết Kailash — nơi ngự của thần Shiva theo thần thoại.

Những gì nên nhìn trong đền

Kích thước đền thường được mô tả với chiều cao khoảng ba chục mét; số đo cụ thể khác nhau giữa các nguồn, nên coi là gần đúng.

Ai làm, mất bao lâu

Đền thường được gán cho thời vua Krishna I của triều Rashtrakuta, trị vì khoảng giữa thế kỷ 8, dựa trên một bản khắc đồng thời kỳ ấy nhắc tới một ngôi đền tuyệt mỹ ở Ellora. Có ý kiến cho rằng công việc kéo dài qua nhiều đời vua. Thời gian thi công và số người tham gia không có ghi chép trực tiếp; mọi con số cụ thể bạn đọc được đều là ước lượng của các nhà nghiên cứu hoặc người viết hướng dẫn du lịch.

Tên các thợ cả không được lưu lại. Như phần lớn công trình cổ, Kailasa là tác phẩm của những tập thể vô danh.

Bài học cho người khắc ở mọi quy mô

• Thiết kế từ đầu đến cuối trước nhát đục đầu tiên. Với một khúc gỗ nhỏ cũng vậy: vẽ mẫu đủ các mặt, đánh dấu phần giữ lại, rồi mới đục.
• Làm từ phần khó tiếp cận nhất. Thợ Kailasa tạc mái trước vì sau đó sẽ không còn với tới. Khi khắc gỗ, những chỗ khuất sâu (bên trong vòng tay, dưới cằm) cũng nên làm sớm, trước khi xung quanh bị mỏng đi và dễ gãy.
• Giữ "cầu nối" với khối mẹ. Kailasa đứng vững vì nó chưa bao giờ rời khỏi nền đá. Khi chạm lộng hay tạc chi tiết mảnh, hãy giữ các điểm nối đủ dày cho tới bước cuối.
• Theo đá, đừng chống đá. Ở chỗ đá xấu, thợ Ellora đổi bố cục. Gặp mắt gỗ, vết nứt, người khắc gỗ cũng nên xoay mẫu thay vì cố đục xuyên qua.

Góc nhìn hôm nay: đến Ellora

• Thời điểm: mùa khô và mát thường dễ chịu hơn; buổi sáng sớm ánh sáng xiên vào sân làm nổi phù điêu.
• Leo lên vách: có lối đi lên phía trên vách để nhìn xuống toàn bộ khối đền — từ góc này mới thấy rõ đền là một khối đá bị "cắt" ra khỏi núi.
• Dành cả ngày: ngoài Kailasa, các hang Phật giáo (như hang 10) và hang Kỳ Na giáo cũng rất đáng xem.
• Quy định: Ellora do Cơ quan Khảo cổ Ấn Độ quản lý. Vé, ngày đóng cửa hằng tuần và quy định chụp ảnh: xem trang chính thức.
• Không chạm, không trèo lên tượng và phù điêu.
• Đọc thêm: hồ sơ UNESCO về Ellora; các nghiên cứu về kiến trúc đền đá Ấn Độ.

Một việc làm được ngay: lấy một bánh xà phòng hoặc một khối gỗ mềm, thử tạc một "ngôi nhà" từ trên xuống — mái trước, rồi tường, rồi cửa — mà không được gọt lại phần đã xong. Bạn sẽ hiểu cảm giác của người thợ Kailasa: mỗi nhát đục là một quyết định không quay lại.