Nhà rường Huế là kiểu nhà gỗ truyền thống của vùng Huế, có bộ khung gỗ ghép mộng, tháo lắp được, và phần chạm khắc nằm ngay trên các cấu kiện như kèo, kẻ, xuyên, đầu trính. Chạm nhà rường thường thanh, nông, hoạ tiết hoa lá, bát bửu, chữ thọ cách điệu, chịu ảnh hưởng mạnh của mỹ thuật cung đình Nguyễn. Để xem tận mắt, có thể đến các nhà vườn ở Kim Long, Vỹ Dạ, làng cổ Phước Tích, và điện Long An nơi đặt Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
"Rường" là gì
Chữ "rường" chỉ những thanh gỗ nằm ngang trong bộ khung, xếp chồng lên nhau để đỡ mái. Nhà rường vì thế là nhà có bộ khung gỗ hoàn chỉnh, mọi cấu kiện ghép với nhau bằng mộng và chốt, không cần đinh. Một hệ quả thú vị: nhà rường tháo ra rồi dựng lại được. Không ít nhà rường đã được tháo dỡ, chuyển đi nơi khác và dựng lại, chuyện mà giới bảo tồn vẫn bàn nhiều vì nó làm mất bối cảnh gốc.
Kiểu phổ biến được mô tả trong nhiều tài liệu là nhà ba gian hai chái: ba gian chính ở giữa, hai chái ở hai đầu hồi. Nhà rường thường nằm trong một khu vườn có bình phong, hòn non bộ, cây ăn trái, hình thành kiểu "nhà vườn" đặc trưng của Huế.
Chạm ở đâu trên một ngôi nhà rường
| Cấu kiện | Vai trò | Kiểu trang trí thường gặp |
|---|---|---|
| Trính (xà ngang lớn) | Nối hai hàng cột, đỡ hệ rường bên trên | Hai đầu trính chạm hoa lá, đôi khi đầu rồng cách điệu |
| Con rường, đấu | Chồng lên trính để đỡ đòn tay | Chạm mây, lá, cánh sen ở đầu rường |
| Kẻ | Thanh chéo đỡ mái hiên, mái chái | Chạm cuốn lá, rồng hoá lá, dơi |
| Xuyên | Thanh ngang xuyên qua cột, giằng khung | Chạm nông, hoạ tiết hồi văn |
| Vách, cửa (ván bưng, liên ba) | Bao che, ngăn gian | Ô hộc chạm hoa điểu, bát bửu, ô thoáng |
Tên gọi các cấu kiện ở Huế có khi khác với Bắc Bộ, và giữa các tài liệu cũng không hoàn toàn thống nhất. Nếu muốn tìm hiểu sâu, nên đọc các nghiên cứu về kiến trúc nhà rường của các nhà nghiên cứu Huế, nơi các thuật ngữ được giải thích kèm hình vẽ.
Phong cách chạm: dấu ấn cung đình
Huế là kinh đô triều Nguyễn từ đầu thế kỷ 19, và mỹ thuật cung đình ảnh hưởng mạnh xuống nhà dân, nhà quan. So với đình làng Bắc Bộ, chạm nhà rường:
- Thanh và nông hơn: ít khối chạm bong sâu, nhiều đường nét mảnh.
- Đề tài khuôn phép hơn: bát bửu (tám món đồ quý), tứ thời (mai, lan, cúc, trúc hoặc các bộ khác), hoa điểu, dơi, chữ thọ cách điệu. Cảnh sinh hoạt dân gian như ở đình thế kỷ 16 hầu như không gặp.
- Gắn với chữ: trong kiến trúc cung đình Huế có lối trang trí "nhất thi nhất hoạ", các ô hộc xen kẽ một bài thơ chữ Hán và một bức hình. Nhà quan, nhà giàu có khi mô phỏng lối này ở mức đơn giản hơn.
Muốn thấy đỉnh cao của lối trang trí này trên gỗ, hãy đến điện Long An, công trình gỗ được dựng thời Thiệu Trị, nay là nơi trưng bày của Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Hệ cột, kèo và ô hộc ở đây là một bài học trọn vẹn về chạm khắc cung đình.
Gỗ và thợ
Các tài liệu về nhà rường thường nhắc gỗ mít, kiền kiền, lim và một số loại gỗ cứng khác cho bộ khung. Gỗ mít được ưa cho các phần chạm vì dễ đục mà bền. Khí hậu Huế mưa dầm, ẩm kéo dài, nên chọn gỗ chống mối mọt là việc sống còn.
Về thợ, vùng Huế có những làng mộc được nhắc đến nhiều, như làng Mỹ Xuyên ở phía bắc Huế (vùng Phong Điền cũ). Thợ từ xứ Quảng, trong đó có Kim Bồng, cũng thường được kể là tham gia dựng nhà ở Huế. Những chi tiết này chủ yếu đến từ truyền ngôn và nghiên cứu địa phương.
Nơi xem nhà rường
- Kim Long, Vỹ Dạ: các phường ven sông Hương có nhiều nhà vườn cổ, một số mở cửa đón khách.
- Làng cổ Phước Tích (phía bắc Huế): làng ven sông Ô Lâu còn giữ một quần thể nhà rường, được công nhận di tích cấp quốc gia.
- Điện Long An (Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế): đỉnh cao chạm gỗ cung đình.
- Đại Nội: các công trình gỗ được tu bổ, nơi thấy rõ hệ kèo, cột sơn son.
Vé và giờ mở cửa các điểm di tích Huế nên xem trên trang chính thức của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế. Với nhà vườn tư nhân, nhớ rằng đó là nhà có người ở: hỏi trước khi vào, giữ yên lặng.
Thay một con rường: việc của thợ phục chế
Phần lớn công việc của thợ mộc Huế hôm nay không phải dựng nhà mới mà là sửa nhà cũ. Thay một cấu kiện mục trong nhà rường thường đi qua mấy bước:
- Ghi lại trước khi tháo: chụp ảnh, đo, đánh số cấu kiện, vẽ vị trí mộng. Với mảng chạm, có thợ còn làm bản dập bằng giấy để giữ đúng nét.
- Tháo đúng thứ tự: nhà rường lắp từ dưới lên, tháo từ trên xuống. Tháo vội làm gãy mộng của cấu kiện còn tốt.
- Chọn gỗ thay: cùng loại hoặc tương đương về độ cứng, đã khô kỹ. Gỗ mới còn ướt sẽ co ngót, làm mộng lỏng sau một mùa.
- Làm mộng theo lỗ cũ: cấu kiện mới phải khớp với cột, kèo đã cong vênh theo năm tháng, nên thợ đo trực tiếp trên nhà chứ không theo bản vẽ chuẩn.
- Chạm theo phần cũ: đục đúng hoạ tiết, đúng độ sâu, không thêm thắt. Phần chạm mới thường được để phân biệt được với phần cũ khi nhìn gần, theo nguyên tắc bảo tồn.
Nhìn một ngôi nhà vừa tu bổ, bạn có thể tìm những cấu kiện mới: màu gỗ sáng hơn, vết đục sắc hơn. Đó không phải lỗi, mà là dấu vết trung thực của một lần sửa.
Góc nhìn hôm nay: giữ một ngôi nhà gỗ khó thế nào
Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh năm 1993, nhưng phần lớn nhà rường dân gian nằm ngoài khu di sản và thuộc sở hữu tư nhân. Chi phí tu bổ cao, gỗ thay thế khó tìm, con cháu muốn xây nhà mới tiện nghi hơn. Một số nhà rường đã bị bán, tháo đi nơi khác.
Nếu gia đình bạn còn một ngôi nhà gỗ cổ, ở Huế hay bất cứ đâu, có vài việc làm được ngay: chụp ảnh đủ các cấu kiện và mảng chạm, ghi lại tên gọi mà người già trong nhà dùng; kiểm tra chân cột và chỗ tiếp giáp mái, nơi mối mọt và nước hay tấn công đầu tiên; và khi tu bổ, tìm thợ đã từng làm nhà cổ, đừng giao cho đội xây dựng thông thường.
Câu hỏi thường gặp
Nhà rường Huế là gì?
Nhà rường là kiểu nhà gỗ truyền thống của Huế, có bộ khung gỗ hoàn chỉnh ghép bằng mộng và chốt, các thanh rường xếp chồng đỡ mái. Kiểu phổ biến là ba gian hai chái, thường nằm trong khu vườn tạo thành "nhà vườn".
Nhà rường khác nhà gỗ Bắc Bộ thế nào?
Hai kiểu đều là nhà khung gỗ, nhưng nhà rường Huế có kết cấu và tên gọi cấu kiện riêng, chạm khắc thanh và nông hơn, đề tài chịu ảnh hưởng mỹ thuật cung đình Nguyễn như bát bửu, hoa điểu, chữ thọ. Nhà gỗ, đình Bắc Bộ thường có chạm sâu và nhiều đề tài dân gian hơn.
Xem nhà rường đẹp ở đâu tại Huế?
Có thể đến các nhà vườn ở Kim Long, Vỹ Dạ, làng cổ Phước Tích, và điện Long An nơi đặt Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Nhà vườn tư nhân nên hỏi trước khi vào.
Nhất thi nhất hoạ là gì?
Là lối trang trí trong kiến trúc cung đình Huế, các ô hộc xen kẽ một bài thơ chữ Hán và một bức hình. Lối này thấy rõ trên gỗ ở điện Long An và nhiều công trình trong kinh thành.
Vì sao nhà rường tháo lắp được?
Vì mọi cấu kiện ghép với nhau bằng mộng và chốt gỗ, không dùng đinh hay vữa ở bộ khung. Nhờ đó nhà có thể tháo ra, sửa từng phần hoặc dựng lại nơi khác.
