Nguy hiểm lớn nhất của nghề tạc đá không phải là búa hay mảnh văng mà là bụi: bụi mịn từ cắt, mài đá chứa silic tinh thể, hít vào lâu ngày gây bệnh bụi phổi silic, bệnh không chữa khỏi và tiến triển ngay cả khi đã ngừng tiếp xúc. Cách phòng hiệu quả nhất là làm ướt khi cắt mài, hút bụi tại nguồn, và đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn vừa khít mặt. Ngoài bụi, thợ đá còn phải đề phòng chấn thương mắt, tiếng ồn, rung tay và khối nặng.
Silic là gì và vì sao nó nguy hiểm
Silic tinh thể, mà dạng phổ biến nhất là thạch anh, có mặt trong rất nhiều loại đá: granite, sa thạch, nhiều loại đá xây dựng và đặc biệt là đá nhân tạo gốc thạch anh dùng làm mặt bếp. Khi cắt, mài, đục, đá vỡ thành hạt rất nhỏ, nhỏ đến mức mắt thường không thấy, lơ lửng trong không khí hàng giờ và đi sâu vào phổi.
Ở trong phổi, các hạt này gây viêm và tạo mô xơ, làm phổi cứng dần, giảm khả năng trao đổi khí. Đó là bệnh bụi phổi silic. Bệnh thường xuất hiện sau nhiều năm tiếp xúc, nhưng với mức bụi rất cao có thể xuất hiện nhanh hơn. Silic tinh thể dạng hít được cũng được IARC xếp vào nhóm chất gây ung thư cho người (nhóm 1), và người mắc bụi phổi silic có nguy cơ cao hơn với một số bệnh phổi khác như lao.
Ở Việt Nam, bệnh bụi phổi silic nằm trong danh mục bệnh nghề nghiệp, và là một trong những bệnh nghề nghiệp được ghi nhận nhiều. Ở một số nước, làn sóng bệnh nặng ở thợ cắt đá nhân tạo đã khiến chính phủ có biện pháp mạnh; Australia cấm sử dụng đá nhân tạo gốc thạch anh từ giữa năm 2024.
Loại đá nào nhiều silic
| Loại đá | Lượng silic tinh thể (tương đối) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đá nhân tạo gốc thạch anh | Rất cao | Nguy hiểm nhất khi cắt khô |
| Sa thạch | Cao | Hạt cát chủ yếu là thạch anh |
| Granite | Cao | Thạch anh là khoáng chính |
| Đá phiến, một số đá xây | Trung bình đến cao | Thay đổi theo mỏ |
| Cẩm thạch, đá vôi | Thường thấp | Chủ yếu calcit, nhưng có thể lẫn tạp chất chứa silic |
Bảng chỉ mang tính tương đối. "Thấp" không có nghĩa là an toàn: bụi đá vôi, cẩm thạch vẫn gây kích ứng đường thở, và hàm lượng tạp chất khác nhau giữa các mỏ. Mọi bụi đá đều nên được kiểm soát.
Thứ tự ưu tiên khi phòng bụi
Trong an toàn lao động, người ta không bắt đầu bằng khẩu trang mà bắt đầu từ gốc. Thứ tự hiệu quả:
- Làm ướt: cắt, mài có phun nước liên tục. Đây là biện pháp hiệu quả và rẻ nhất cho xưởng đá. Máy cắt khô là nguồn bụi lớn nhất.
- Hút tại nguồn: máy mài, máy cắt có chụp hút nối với máy hút bụi lọc HEPA.
- Thông gió: làm ở nơi thoáng, có quạt hút đẩy không khí ra ngoài, không làm trong phòng kín.
- Dọn đúng cách: lau ướt hoặc hút bụi, không quét khô, không thổi bằng khí nén. Quét và thổi đưa bụi đã lắng bay trở lại.
- Bảo hộ cá nhân: khẩu trang lọc bụi là lớp cuối, không thay cho các bước trên.
Khẩu trang: chọn và đeo cho đúng
- Loại: tối thiểu là khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn N95 hoặc P2. Với cắt mài nhiều, xưởng nên dùng mặt nạ nửa mặt có phin lọc P3 hoặc mặt nạ cấp khí. Khẩu trang vải, khẩu trang y tế thông thường không đủ.
- Khít mặt: khẩu trang hở mép thì bụi đi vòng qua. Râu dài làm hở mép. Mỗi lần đeo, bịt tay và thở mạnh để kiểm tra có hở không.
- Thay đúng hạn: khẩu trang dùng một lần bị ẩm, bẩn, khó thở thì thay. Phin lọc thay theo hướng dẫn nhà sản xuất.
- Đeo suốt thời gian có bụi, kể cả khi dọn dẹp sau khi máy tắt.
Những rủi ro khác trong nghề đá
Mắt
Mảnh đá văng có thể gây chấn thương mắt nghiêm trọng. Kính bảo hộ có che hai bên, hoặc tấm che mặt khi dùng máy cắt. Dị vật găm vào mắt thì không tự lấy ra, đi khám ngay.
Tai
Máy cắt, máy mài, đục hơi rất ồn; tiếp xúc nhiều năm gây giảm thính lực vĩnh viễn. Nút tai hoặc chụp tai là bắt buộc khi máy chạy.
Tay và rung
Dùng dụng cụ rung (đục hơi, máy mài) nhiều giờ mỗi ngày có thể gây tổn thương mạch máu và thần kinh ở ngón tay: tê, mất cảm giác, ngón trắng bệch khi lạnh. Nghỉ xen kẽ, giữ tay ấm, chọn dụng cụ giảm rung. Có triệu chứng thì đi khám.
Khối nặng
Không tự nâng khối đá lớn. Dùng tời, cẩu, xe nâng, và không đứng dưới hay cạnh khối đá đang treo. Giày mũi cứng bảo vệ bàn chân.
Bụi không dừng ở xưởng
Bụi bám vào quần áo, tóc, giày và theo thợ về nhà. Vài thói quen đơn giản giúp gia đình không phải hít bụi của nghề:
- Có quần áo làm việc riêng, thay trước khi về.
- Giặt quần áo làm việc riêng, không giũ bụi trong nhà.
- Rửa tay, mặt trước khi ăn uống.
- Không để trẻ em chơi trong xưởng hay trên đống mạt đá.
Người tự học khắc đá tại nhà
Khắc đá xà phòng, đá mềm ở quy mô nhỏ vẫn sinh bụi. Làm ngoài trời hoặc nơi thoáng, giữ phôi ướt khi giũa, mài bằng giấy nhám nước, đeo khẩu trang N95 và kính. Không dùng máy mài tốc độ cao trên đá trong nhà. Không khắc đá cho trẻ em; với trẻ, xà phòng bánh là chất liệu khắc an toàn hơn nhiều.
Góc nhìn hôm nay: khám sức khoẻ và quyền của người thợ
Bệnh bụi phổi silic giai đoạn đầu thường không có triệu chứng rõ. Vì thế người làm đá nên khám sức khoẻ định kỳ, trong đó có chụp phim phổi và đo chức năng hô hấp, theo hướng dẫn của cơ sở y tế. Ho kéo dài, khó thở khi gắng sức, mệt mỏi bất thường là những dấu hiệu cần đi khám sớm.
Với chủ xưởng và người đặt hàng, an toàn bụi là một phần của chất lượng nghề. Ưu tiên xưởng cắt ướt, có hút bụi, có bảo hộ cho thợ là góp phần cho người làm ra món đồ bạn mua. Một pho tượng đá có thể đứng hàng trăm năm; người tạc ra nó xứng đáng được sống khoẻ để tạc thêm pho khác.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh bụi phổi silic là gì?
Là bệnh phổi do hít bụi chứa silic tinh thể trong thời gian dài, thường gặp ở người cắt, mài, đục đá, làm mỏ. Bụi gây viêm và xơ hoá phổi, làm giảm khả năng thở. Bệnh không chữa khỏi và có thể tiến triển ngay cả khi đã ngừng tiếp xúc, nên phòng ngừa là quan trọng nhất.
Đeo khẩu trang gì khi cắt mài đá?
Tối thiểu là khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn N95 hoặc P2, đeo khít mặt. Với cắt mài nhiều, nên dùng mặt nạ nửa mặt có phin lọc P3 hoặc mặt nạ cấp khí. Khẩu trang vải và khẩu trang y tế thông thường không lọc đủ bụi mịn.
Cắt đá ướt có giảm bụi không?
Có, đây là biện pháp hiệu quả nhất. Phun nước liên tục khi cắt mài giữ phần lớn bụi lại thành bùn thay vì bay lơ lửng. Kết hợp với hút bụi tại nguồn và khẩu trang đạt chuẩn sẽ giảm rủi ro rõ rệt.
Đá nào nguy hiểm nhất khi cắt?
Đá nhân tạo gốc thạch anh có hàm lượng silic rất cao, sau đó là sa thạch và granite. Cẩm thạch và đá vôi thường ít silic hơn nhưng vẫn có thể lẫn tạp chất, và mọi bụi đá đều nên được kiểm soát.
Có nên quét bụi đá bằng chổi không?
Không. Quét khô và thổi bằng khí nén làm bụi đã lắng bay trở lại không khí. Nên lau ướt hoặc dùng máy hút bụi có lọc HEPA.
