Bảo tàng xem điêu khắc ở Hà Nội, Huế, Đà Nẵng, TP.HCM: nên đến đâu

Muốn xem điêu khắc Việt Nam tận mắt, bốn thành phố có các điểm đến chính: Hà Nội với Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Dân tộc học và bia tiến sĩ Văn Miếu; Huế với Bảo tàng Cổ vật Cung đình và tượng đá trong các lăng vua; Đà Nẵng với Bảo tàng Điêu khắc Chăm và làng đá Non Nước; TP.HCM với Bảo tàng Lịch sử và Bảo tàng Mỹ thuật thành phố. Giờ mở cửa và giá vé thay đổi, hãy xem trang chính thức của từng nơi trước khi đi.

Trước khi đi: xem điêu khắc khác xem tranh

Tranh treo trên tường, đứng một chỗ là xem được. Điêu khắc là khối: nó thay đổi theo từng bước chân bạn đi quanh. Vài thói quen giúp một buổi bảo tàng có thu hoạch:

• Đi vòng quanh những tượng tạc tròn, nhìn cả lưng, cả hai bên. Nhiều tượng cổ được làm để đặt dựa vào tường, mặt sau chỉ đẽo thô, đó cũng là thông tin.
• Ngồi xuống nhìn từ thấp lên với tượng thờ, vì chúng được làm để người lễ bái nhìn từ dưới lên.
• Đọc nhãn kỹ: chất liệu, niên đại, nơi phát hiện, và đặc biệt là đây là bản gốc hay bản sao, phục chế.
• Chọn ít mà xem kỹ: năm phút cho một pho tượng theo cách ở bài "đọc một bức chạm" có giá trị hơn một giờ đi lướt.
• Không chạm vào hiện vật, không dùng đèn chớp khi chụp ảnh, nhất là với tượng sơn thếp. Mỗi nơi có quy định chụp ảnh riêng, hãy hỏi ở quầy.

Hà Nội

Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

Ở số 66 Nguyễn Thái Học, trong một toà nhà kiểu Pháp. Đây là nơi tốt nhất để thấy dòng chảy điêu khắc Việt qua các thời kỳ trong một buổi: điêu khắc đá, gỗ từ thời Lý, Trần tới Nguyễn, các mảng chạm khắc gỗ đình làng, tượng Phật và tượng thờ. Nên dành nhiều thời gian cho các phòng điêu khắc đình làng: ở đây bạn được nhìn gần những mảng chạm mà ở đình thật thường nằm cao trên vì kèo, khó thấy rõ.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Gồm hai toà gần nhau ở khu vực phố Tràng Tiền và Trần Quang Khải. Phần điêu khắc đáng chú ý gồm các hiện vật đá thời Lý, Trần, và các hiện vật của văn hoá Chăm, Óc Eo. Đây là nơi để thấy điêu khắc trong bối cảnh lịch sử, cạnh đồ đồng, gốm, bia ký cùng thời.

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Trên đường Nguyễn Văn Huyên. Ngoài phần trưng bày trong nhà, khu vườn kiến trúc có dựng lại các ngôi nhà của nhiều dân tộc, trong đó có nhà mồ Gia Rai với các tượng gỗ tạc quanh nhà mồ. Đây là cơ hội hiếm để thấy tượng nhà mồ Tây Nguyên ở ngay Hà Nội: tạc bằng rìu, khối thô mạnh, đặt ngoài trời như ở buôn làng.

Văn Miếu – Quốc Tử Giám

82 bia tiến sĩ ghi tên người đỗ các khoa thi từ năm 1442 tới 1779, đặt trên lưng rùa đá, được UNESCO ghi vào Chương trình Ký ức Thế giới năm 2010. Hãy so hoa văn trán bia và dáng rùa giữa các bia dựng ở những thời điểm khác nhau: chúng thay đổi theo thời. Ngày nay bia nằm trong nhà bia có mái và có rào chắn, đừng chạm vào.

Huế

Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế

Ở số 3 Lê Trực, trong điện Long An. Bản thân toà điện là một tác phẩm chạm khắc gỗ: cột, kèo, ván gỗ chạm và sơn thếp, có khảm thơ văn. Bên trong trưng bày đồ dùng cung đình, nhiều món gỗ chạm, sơn son thếp vàng, khảm xà cừ. Đây là chỗ tốt để thấy hoa văn thời Nguyễn (ám bát tiên, tứ quý, hồi văn, rồng mây) ở tay nghề cung đình.

Tượng đá trong các lăng vua

Sân chầu các lăng vua Nguyễn có hàng tượng đá quan văn, quan võ, voi, ngựa đứng chầu. So các lăng với nhau là một bài học về chất liệu và phong cách: tượng ở lăng thời đầu và tượng ở lăng Khải Định (đầu thế kỷ 20) khác nhau rõ về dáng và chi tiết. Đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, ánh sáng xiên làm nổi khối tượng hơn ánh trưa.

Nhà rường và chùa

Nhà rường Huế có hệ kèo, xuyên, cửa chạm gỗ tinh tế. Một số nhà rường đón khách tham quan; hãy hỏi chủ nhà trước khi vào và chụp ảnh.

Đà Nẵng

Bảo tàng Điêu khắc Chăm

Nằm ở góc đường 2 Tháng 9 và Trưng Nữ Vương, được người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ 20 để lưu giữ điêu khắc thu thập từ các di tích Chăm. Đây là bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất, nhiều hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia, trong đó có đài thờ Trà Kiệu. Các phòng được sắp theo nơi phát hiện (Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mắm...), nên đi theo thứ tự phòng là đi theo các phong cách. Chất liệu chính là sa thạch, hãy để ý cách thớ đá và độ hạt ảnh hưởng tới độ sắc của chi tiết. Danh mục này có bài riêng về cách xem bảo tàng này.

Làng đá Non Nước

Dưới chân Ngũ Hành Sơn (nay thuộc Đà Nẵng). Đây không phải bảo tàng mà là nơi xem người ta tạc đá hôm nay. Lưu ý: các xưởng cắt mài đá sinh nhiều bụi, có bụi silic. Đứng xem ở khoảng cách an toàn, không đứng sát chỗ cắt mài khô, và nếu ở lâu thì đeo khẩu trang lọc bụi.

TP.HCM

Bảo tàng Lịch sử TP.HCM

Ở số 2 Nguyễn Bỉnh Khiêm, trong khuôn viên Thảo Cầm Viên. Bộ sưu tập điêu khắc của văn hoá Óc Eo và Chăm là điểm đáng xem, cùng tượng Phật và tượng thờ bằng gỗ, đá. Đây là nơi tốt để thấy điêu khắc phương Nam, ít người miền Bắc biết tới.

Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM

Ở số 97A Phó Đức Chính, trong một toà biệt thự cổ. Có các phần trưng bày mỹ thuật cổ và điêu khắc hiện đại Việt Nam, chuyển từ đồ thờ, đồ chạm cổ sang tác phẩm điêu khắc của các nghệ sĩ thế kỷ 20.

Bảng tóm tắt theo mục đích

Mang gì theo

• Một cuốn sổ nhỏ hoặc ứng dụng ghi chú: ghi tên hiện vật, chất liệu, niên đại, một điều bạn nhận ra. Sau vài bảo tàng, bạn tự có bảng so sánh phong cách.
• Giày êm, vì xem điêu khắc là đi bộ và đứng nhiều.
• Sách đọc trước hoặc sau: các nghiên cứu mỹ thuật cổ của Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ; sách hoa văn Việt Nam của Nguyễn Du Chi.
• Với trẻ em: giao cho con một "nhiệm vụ" như tìm ba con rồng khác nhau, đếm tay của một pho tượng, tìm một con vật chạm trên bệ. Trẻ nhìn kỹ hơn khi có việc để làm.